Избранные

Эге сөс

АМЫРГЫН-НА, ХҮНДҮЛҮГ ЧОНУМ!

Силерниң-биле интернет арыннарынга ужуражыр аргалыг болганымга сеткилимден өөрдүм.

Бо чазын бодумнуң сайтымга Идегел.Ру деп интернет-солун ажыткаш, силерниң материалдарыңарны идегел-биле манап, ооң номчуштуг, сонуурганчыг болурун күзеп чор мен. Силер маңаа чырыкче үндүрүксээн кандыг-даа материалдарыңарны – төлептиг, эки кижилер дугайында, кандыг-бир чугула болуушкунга хамаарылгаңарны, сактыышкыннарыңарны, чогаалдарыңарны, кысказы-биле, парладыксаан чүүлдериңерни шуптузун хостуг парладып болур силер, эргим номчукчулар!

Идегел.Ру деп онлайн-солунга парладырын күзээн улус материалдарын, бодалдарын, сүмелерин, комментарийлерин ergepn@mail.ru деп электроннуг адресче чорудуп турарын диледим. Айтырыглар болгаш чарлалдар бар болза, бо-ла адрес таварыштыр мээң-биле чагаалажып болур.

Хүндүткел болгаш идегел-биле,                                                  

Надежда Эргеп.

Кипрде өшкүлер молдурга дег боткур

        Ажылгыр-кежээ кижи кажан-даа, кайы-даа үеде хүндүткелдиг, мактаксанчыг, үлегер алыксанчыг. Ылаңгыя бистиң мал ажылдыг республикавыстың бо адырында хаара туттунган    кызымак, шудургу кижилерни алгап-мактап, оларның ажыл-амыдыралын улус-чонга калбаа-биле таныштырза чогуур. Шак ындыг, магадап, мактап чоруурум, малга ынак, эрес-кежээ кижи – Чодураа Ооржак.

         Ооң өгбелери, ада-иези, кады төрээннери, төрел улузу Өвүрнүң ызыгуур салгаан малчыннары. Чодураа кара чажындан мал аразынга өскен болгаш школа соонда ала-чайгаар-ла Кызылдың көдээ ажыл-агый техникумун шилип алган. Оон улаштыр ол ТКУ-нуң зоотехния факультедин зооинженер мергежилдиг дооскан.

         Мөңгүн-Тайга кожуунга зоотехник-селекционер кылдыр ажылдап тургаш, аныяк кыс удаваанда ол-ла «Малчын» күрүнениң унитарлыг бүдүрүлгезиниң директору кылдыр депшээн. Селекция талазы-биле сонуургалдыы, ажылынга чүткүлдүү, кызымаа-биле Россия деңнелинге шылгарап үнүп кээп, уксаалыг хой-өшкү делгелгелеринге киришкен санында-да алдын, мөңгүн медальдарны чаалап ап келген. Дыка хөй делгелгелер Улан-Удэ, Чита хоорайларга болуп эртип турган.      Бурятияга бир ындыг делгелге болуп турда, Россияның көдээ ажыл-агый сайыдының оралакчызы Хорон Адыевич Амерханов: «Дегустация эрттиреривиске, даглыг Мөңгүн-Тайганың хоюнуң эъди эң-не амданныг, арыг, чымчак, кандыг-даа диетага тааржыр болду. Ынчангаш хойнуң даглыг хевирин өстүрер болзуңарза эки-дир» деп сүмелээн. Ол академик дарганың чагыы Чодураа Мөңгеевнаның чүрээнге чоок дээп, шынап-ла, бистиң даглыг Тывавыска хойнуң ол хевирин колдады өстүрери чугула дээрзин сагыш алындырыпкан.

         Ажылдап турганы Мөңгүн-Тайга, Эрзин, Өвүр кожууннарга селекцияны сайзырадып, бурунгаарладып тургаш, ол элээн каш уксаалыг тыва хой ажыл-агыйларын тургускан. 2009 чылда селекция ажылынга көскү чедиишкиннери дээш, Москвага «Даг хою» деп патентини «Малчын» КУБ-туң директору Чодураа Ооржакка тывыскан. Ол Россияга «Экономиктиг өзүлдениң лидерлериниң» санынга кирип турган.

         Чүткүлдүг, кызымак селекционер-зоотехник ТКУ-га англи дыл болгаш философияга шылгалданы дужаап алган соонда, «Чолдак кудуруктуг тыва хойларның даг хевириниң бойдус-биологтуг онзагайлары» деп эртем ажылын Улан-Удэге барып камгалаан. Ынчан профессор Илья Иванович Виноградов совет үеде Тывага барганын, Чодурааның ада-иезиниң өөнге киргенин сактып, «Саглы деп черде 36 муң шээр мал бар, ында дөң ажарга-ла кыштаг болур чораан» деп комиссияда өөрлеринге чугаалап олурган. Профессор Семен Иннокентьевич Билдуев: «Чодурааны бир дугаар делгелгеден-не хайгаарап келдивис, ёзулуг Бурган чаяаган селекционер-зоотехник кижи-дир» деп үнелээн. Ынчалдыр тыва кыс көдээ ажыл-агыйның кандидады атты төлептии-биле камгалап алган.

Саазын ажылдыг «кабинет» эртемденнеринге бодаарга, Чодураа Мөңгеевна ажылды холу-биле тудуп кылып билир, кызыл күжү-биле малды уксаажыдып, экижидип келген практик эртемден. Кандидат атты ажыл-ижи-биле бадыткап шынзыткан, ону чедип алганы черле чөптүг, ол ёзулуг чедиишкин. Кандыг-даа хойну туткаш, хар-назынын, деңзизин дораан тодарадып кааптар. Ол чүгле шээр малды эвес, сарлыктарны база уксаажыдар күзелдиг чораан.  Ооң ол күзели ам-даа бүде берип болур, ону херек кырында боттандырып шыдаар-даа. Ындыг-даа болза ол угланыышкын-биле ажылдаарынга таарымчалыг байдалдар, боттуг аргалар тургустунмайн турары хомуданчыг.

Россия Чазаа Тываның экономиктиг сайзыралын бурунгаарладыр сорулга-биле сайыттарын май төнчүзүнде бээр чоргузуп, бо талазы-биле элээн шиитпирлиг хемчеглерни алырынга беленин илереткен. Оон улаштыр мал-маган өстүрүп-көвүдедир кол Төптен специалистер база кээп чораан. Бо-ла мындыг, уксаажыдылга ажылынга элээн дөгүмчелиг хире хемчеглер алдынып эгелээн болурга, Чодураа Мөңгеевна-биле ужуражыр бодааш, олче телефоннаарымга, «Мөңгүн-Тайгада мен, неделя төнчүзүнде Кызылга чеде бээр мен» дээрге, амырай берип, ам-на ажылдай бергени ол-дур деп бодаан мен. Шынап-ла, ажылдай берген, ынчалза-даа чүгле түр када. «Мөңгүн-Тайгада «Сайзырал» көдээ бүдүрүлге кооперативинде селекционер-зоотехник кылдыр кезек үеде ажылдап тур мен» деп дыңнатты.

Чодураа Мөңгеевна таптыг-ла бир чыл бурунгаар, 2018 чылда Чазак Даргазы Ш.В. Кара-оол-биле орук ара ужуражып чугаалажыр аргалыг болган. Ынчан Шолбан Валерьевич ону ажылга киирерин аазаан. «Эртемден кижини канчап ажылга албас боор, Моолдан келгеш, бо оолдар-биле чугаалажыр мен» дээн. Чай чогунуң ужун, хамык-ла хөй ажыл-чорудулгазынга ажаанзыраар дээш, уттупкан хевирлиг. Даргаже кирери амыр эвес-даа болза, бо удаада ооң хүлээп алыышкынынче албан кирерин күзедим. Чүге дизе: «Мал-маган көвүдедип-өстүрер кол төп»  АН-ның чиңгине директору Шеметюк Сергей Александрович, директорнуң уксаажыдылга ажылының талазы-биле оралакчызы Турбина Ирина Сергеевна 2019-2023 чылдарда республикага мал ажылының уксаажыдылга баазазын тургузарынга дуза кадар дээш Тывага кээп чораан. Олар Агролицейге, Балгазында, Өөкте сүт-бараан фермаларынга, сыын ажыл-агыйынга, тудуг кылып болур черлерге четкен» деп Чазактың сайтында июнь 6-да медээлеп каан чорду.

Моон көөрге, Россия Чазаандан уксаажыдылганы бедик чадага Тывага сайзырадыр сорулга салдынып турары илдең. Ам-на бо улуг ажылга селекционер эртемден Чодураа Ооржактың арга-дуржулгазы кончуг херектиг эвес бе? «Ак аът чылдыг кижи болгаш, ажылдаксааш шуут шыдавас мен. Ам канчаар, хуузунда дузалал ажыл-агыйын хөгжүдүп эгеледим. Беш инек саап, ооң сүдү-биле чөкпек, тарак, ааржы, курут, өл-ааржы, тыва арага белеткээш, «Тыва мороженое» бүдүрүлгеже дужаап тур мен. Ол ышкаш сарлык эъдин тырткаш, тайга согуназы холааш, тыва манчылар кылып турар бис, бодумнуң чагып алыкчыларым бар, телефон-биле долгааш-ла, манчыларны дораан садып аппаарлар. Оларның чагыын ёзугаар тырткан база кылып турар мен» деп чугаалап олурду.

Чазактың чорудуп турары «Аныяк өг-бүлеге – кыштаг» төлевилелге хамаарыштыр ооң бодалын айтырдым. Ону эки эгелээшкин деп демдеглээш, перспективазы чедир бодаттынмаан дугайында сагышсыралын илеретти. Тодаргайлаарга, ийи ай иштинде түр када Каа-Хем кожуунга ажылдааш, эскерип көөрге, 200 баш хойларын дараазында киржикчилерге дужаап берипкеш, улаштыр ажылдавайн, кыштаан садыпканының таварылгалары бар болган. Баштайгы чаданың киржикчилери, та канчалзын-чоонзун дээнзиг, боттарының уунда-ла чыдып каарлар. Бо ажыл эгезинден төнчүзүнге чедир зооветеринарлыг хыналдага, тус чер эрге-чагыргазының контролюнга турар болза таарымчалыг деп ол чугаалады.

Бо чазын май төнчүзүнде Москвадан хөй даргалар Тывага кээп чорда, Чодураа Мөңгеевна Чазакка болган хуралды албан-биле сонуургап барып дыңнаан. Ол хире деткимче турда, Тывага көдээ ажыл-агыйны канчаар-даа сайзырадып болурун, ажылдың көвейин, солунун магадап, хөй чүүлдерни күзеп бодап олурган. Ук хуралга билдингени чүл дээрге, уксаажыдылга-селекция ажылынга бир баш чижек малга онааштыр деткимче акша 0,13 хуу турган болза, ону амгы үеде 0,1 хуу кылдыр эвээжедип каапкан болуп турар. Чылдагаанын келген даргалар дорту-биле чугаалаан: селекция ажылын чорутпайн турар силер. Хоюңарның күжү багай, дүгү шынарлыг эвес дээн. Ынча дээрге, Чодураа Мөңгеевна «караам чажы төктү бер часкан-дыр ийин» диди. Та кандыг кончуг чүве, ол хире деткимчени херекке албас аан.

Тывалар малының уксаазын экижитсин дээш Москва акша чорудуп бээрге, ону сорулгазынга дүүштүр ажыглавайн, машина-терге садарынче, коммерцияже угландыр саарып кааптары кайгамчык. Хайыраан акшаны, мал ажылын сайзырадыр орнунга ону өскээр чашканнаарынга өй. Маңаа алыс түңнел көзүлбес боорга, дотацияны кызырып каапканы ол-дур. Ажыл-агыйжы эвес чоруктуң херечизи ол-дур ийин. Көдээ ажыл-агый яамызы «Племобъединение» черин катап тургузар бис дээн, оозу сөс кырында, уксаажыдылга программазы бар, оозу саазын кырында. Херек кырында бурунгаар шимчээшкин чок.

Республикада Эрзин кожууннуң «Бай-Хөл» көдээ бүдүрүлге кооперативи (СПК, ээзи Эртине Манзай) эң эки ажылдыг, хоюнуң деңгели шыырак, дүгү шынарлыг чаңгыс ажыл-агый ол. Чүге дизе ында уксаа ажылынче улуг сагыш салып турар. Аңаа бодаарга, эң кудуку черде –  «Малчын» КУБ. Шагда бодунуң ажылдап турганы, мурнуку одуругдан дүшпейн турган бүдүрүлгени ынчаар сандарадып кааны дээш Чодураа Мөңгеевна муңгараар. Күрүнениң бо унитарлыг бүдүрүлгезиниң даргазы Изольда Тондарга хамаарыштыр хөй малчыннар улуг хомудалды Чазакче бижээн. Мында уксаажыдылганы шуут чорутпайн турар. Бо ийи ажыл-агыйны деңнептерге-ле, уксаа ажылының ниити байдалы кандыг деңнелде   турары көстүп кээр.

         Бода-даа, шээр-даа бүгү-ле малдың уксаазы, шынары, өзүгени, эъткири, дүккүрү, сүткүрү кандыг болуп турарыл? Селекционер эртемденниң сагыжы аарып чоруур айтырыг бо. Тывага эки шынарлыг, чараш, чаагай уксаалыг, шыырак, боткур, эъткир сүткүр, дүккүр мал-маганны өстүргеш, ооң баш санын каш катап өстүрүп-көвүдедип болур деп санап, ажылды ынчаар угландырар барымдаалар барынга ол бүзүрелдиг.   Чодураа Мөңгеевна 2009 чылда Кипрге болган көдээ ажыл-агыйның бүгү-делегей чыыжынга киржип чораан. Ол черде өшкүлерниң улуг-шыыраа молдурга хире болганын, сүткүрүн, дүккүрүн магадап ханмаан. Ынчан хуналарның үрезин доңуруп эккелгеш, Тывага хайнакташтырар дээн күзели болдунмаанын ам-даа хараадап чоруур. Селекция талазы-биле ол хире хөнүгүп, дуржулгажып, сонуургалдыг ажылдап турган эртемден кысты чагырыкчы-биле чөрүлдээ ужун үндүр кызыпкаш, ам-даа ажылче албайн турары шуут элдептиг.  

“Тыва хойларның уксаазын экижидерде, шыырак, аныяк, уксаалыг хойларны аңгылап алгаш, тарып боозадырга эки болур. 2005-2006 чылдарда Мөңгүн-Тайга кожууннуң «Малчын» күрүнениң унитарлыг бүдүрүлгезинге селекция ажылын чорудуп тургаш, Хакасияның «Племобъединение» черинден доңуруп каан үрелерни эккелгеш, беш коданны тарып боозаткан бис. Ынчан чаа төрүттүнген хураганнарның ылгалы – анаа чаш малдан 1 кил улуг, 4,5 кг чеде бээр чорду, ийистепкенде безин – 3-3,5 кг болур чораан. Ай санында деңзизин дүрген немээр, өзүгени кончуг. Ол тарып боозаткан 350 баш силиг кошкарларны шилип алгаш, дыка чараш уксааны тургускан бис. Оларның улуг чуруун Көдээ ажыл-агый яамызының үш дугаар каъдында фойениң бүдүн ханазында азын каан турары ол-дур. Көрген улус дыка чарашсынар.

Амгы үеде хойлар шупту холужуп калган чорду ийин. Кошкарларны дөрт-беш чыл болгаш-ла солуур ужурлуг, ынчан малдың шынары экижиир. Шупту хойларны тарып боозадыры болдунмас. Ынчалза-даа эң шыырактарын шилип тургаш, уксаазын экижидери чугула. Эки уксаалыг мал безин өлүп-хоравас” – деп, Чодураа Мөңгеевна чугаалады.

– Тывага уксаа ажылын сегидер дизе, чүнү канчаарыл? Уксаалыг мал ажыл-агыйларын тускайлап тургузар ужурлуг бе?

– Малдың уксаазын экижидерде, күрүнениң уксаажыдылга черин катап тургузары чугула. Ол талазы-биле бистиң Көдээ ажыл-агый яамызы чугаалажып-ла турар, ынчалза-даа мынчага түңнели чок. Селекция ажылы хуу болдунмас, ол күрүнениң айтырыы-дыр. Ынчангаш Көдээ ажыл-агый яамызында специалистерниң чартык кезииниң ажыл-чорудуу – селекция угланыышкынныг болур болза таарымчалыг. Уксааны экижидип, селекция ажылын сайзырадып, күрүнениң малын көвүдедиринче сагыш салза, ынчан эки көргүзүглерни чедип ап болур.

         Шынап-ла, бо кижи безин бодаарга, уксаажыдылга күрүнениң углап-баштаар херээ болгу дег. Чүге дизе ол нарын ажылдың технологиязы, өртек-үнези, чарыгдалы ышкаш берге айтырыгларны хуу кижи канчаар шиитпирлээрил, ону канчап организастап шыдаарыл? Ындыг болганда Көдээ ажыл-агый яамызы селекция болгаш мал бажының өстүрүлгезин боду дорт харыылаар дээрзинде маргыш чок. Ылаңгыя мал бажы өстүрер Төптүң Тывага селекция ажылының ужур-дузазын улгаттырар дээн сорулгазынга даянып, маңаа улуг бурунгаарлаашкынны чедип ап болуру илдең. Тарып боозадылга чорударынга акша-хөреңги, деткимче турарын олар дыңнатканнар. Шээр болгаш бода малдың уксаазын эчизинге чедир экижидеринге эвээш дизе үш чыл херек, ол нарын ажыл дээрзин келген специалистер онзагайлап чугаалааннар. Ынчангаш эртемге үндезилээн бо перспективтиг угланыышкынны сайзырадырынга, мал бажының өзүлдезинге, ооң продуктулуун бедидеринге селекционер эртемден Чодураа Ооржак улуг үлүүн киирип болур.

Надежда ЭРГЕП.