Избранные

Эге сөс

Амыр-мендиңерни айтырдым, эргим номчукчулар!

Бодумнуң Идегел.Ру (idegel.ru) деп сайтымга интернет-солун ажыдыксап турарымны силерге дыңнадып көрейн. Ол күзелим силерниң дузаңар-биле бүде берип, улаштыр чогуп чоруй баарынга идегээр-дир мен.

Силер маңаа эки кижилер дугайында, кандыг-бир болуушкунну, сактыышкыныңарны, чогаалдарыңарны, кысказы-биле, парладыксаан чүүлдериңерни хостуг төөгүп болур силер. Ынчангаш бо онлайн-солунувустуң номчуксанчыг, көрүксенчиг болуру журналист кижи менден база бижикчилер силерден дорт хамааржыр-дыр. Материалдарыңарны орус-даа, тыва-даа дылга бижип болур силер.

 Саазын кырында солуннуң эптиин бир-ле бижээн мен. Ынчангаш төөгүнүң солуннары “Шын”, “Тувинская правда” база чаа “Тыва мотиватор” дээн ышкаш үндүрүлгелерни чагыдып, садып номчуңар. Ооң-биле кады интернет-солуннуң эптиг талазы база бар. Бо чылдагаан-биле Идегел.Ру деп сайтты ажыткаш, ооң арны чоорту солун хевиринче шилчий бээрин дыка күзээр-дир мен.  

Моон хөй тайылбыр-даа херек чок боор: күзел, сорулга билдингир. Онлайн-солунувустуң солун болуру бистиң шуптувустан хамааржыр. Ынчангаш материалдарыңарны, бодалдарыңарны, сүмелериңерни idegelns@mail.ru деп электроннуг адресче чорудуп турарыңарны диледим.

Хүндүткел болгаш идегел-биле                                                      Надежда Эргеп.

Чүрээнден чүгленген буянныг ажыл

Бо материалды Бора Кууларовна Биче-оол эрткен чылын март 18-те 80 харлап турда “Шын” солунга бижип үдүрген мен. Кончуг-ла онзагай, хүндүлүг, чаагай юбилей. Ынчан ажы-төлү эргим ынак авазынга, кунчуунга эки сөстерлиг байыр чедириишкинин «Тувинская правда» солунга чуруу-биле парлатканнар. Аныяанда Бора Кууларовнаның аянныын, чаражын! Дыка үр көрбээн кижи мен, бажыңынга чугаалажып чеде бергеш, ооң аныяксыы, аянныг шевергини, эрес-омаа хевээр дээрзин эскерип магададым.

            Ол Бай-Тайгадан бажын алган Хемчик хемниң кыдыында Чер-Тей деп каас-чараш чурумалдыг черге төрүттүнген, Тээли школазынга өөренген. Бора Кууларовнаның угбазы, честези, ийи дуңмазы алдар-аттыг башкылар чорааннар. Ынчангаш-ла улузу ону база келир үезин башкы ажылы-биле холбаар кылдыр бодап, ынчаар чагып-даа турганнар харын.  Ынчан Тээли суурга Кира деп аныяк орус эмчи ажылдап кээрге, онгуклассчы Бора аңаа дузалакчылай берген.

Ол чайын кады төрээн артист акызы Сапык-оол суг гастрольдап чедип келгеннер. Ынчан артистерниң бирээзи хөлчок аарый берген. Шору дериг-херекселдиг Чадаана эмнелгезинге чедирер дишкеннер. Орукка ону көрүп чоруур кижи херек, ол чиик-адак Бора болбайн аан. Артисти аартыры-ла аажок, хөөкүй оон алаагар дээш Бораны ырлап бээрин дилеп чораан. Ынчалдыр-ла Чадаанага келгеннер. Ол артист аңаа эмнеткеш, оон Кызылга кестирген. Ооң соонда каң-кадык, чонга сценадан дыка үр бараан болуп ажылдап чораан.

            Ол үеде башкылар чедишпес, школа доозукчузу Бораны районо Ак-Довуракка химия, биология башкылаар кылдыр чоруткан. Чүгле «бештерге» өөренир, орустаары база эки болурга, ынчанганнар боор. Чаңгыс-даа «3» демдек ап көрбээн кижи химияга хоомай харыылаан ирги мен бе деп боданыпкаш, муңгарап, ыглап олурда, башкызы Макеева келгеш: «Канчап бардың? Бешке дужааган сен!» деп оожуктурган. Ак-Довурак школазынга бир чыл хире башкылап турда, ооң чүрээ эмчи мергежилче тырткаш турарын ол медереп билип каан.

            1958 чылда Кызылга каш уруг Ленинградтың эмчи институдунче дужаап алгаш, чана бергеннер. Оон Борага дыңнадыг келген: Ленинградта олуттар хагдынган, Иркутскиге өөренир сен деп каан. Кады дужааган бир эжи (Ая Ивановна) Красноярскиниң мединститудунга өөренир болган. Ам канчаар, Иркутск кайы сен дээш хапкан.        Тывадан кады өөренир эштериниң аразында чаңгыс оол бар, үдеп келген артист акызы Сапык-оол аңаа-ла Бораны хөлчок чагып турар. Красноярскиге поезд манап олургаш, демги оолга «Сылдысчыгаш» солунга шүлүглей бижип каан тоолду чугаалап берип олурган. Оол карманындан солун ужулгаш, уругга көргүзерге, шүлүктүң автору боду, адаанда Биче-оол Шаңгыйлан деп адын салып каан. Иркутскиге баргаш, кайызы-даа чаңгыс эмнелге-профилактика факультедин шилип алганнар. Ийи чалыы чүректерге хөрлээлеп үнген ынакшылдың күжү ийиги курска өгленип алырынче чыгаан.

            Алды чыл өөренгеш, төрээн Тывазынче ээп кээрге, кадык камгалал сайыды Н.В. Сизых аныяк өг-бүлени Балгазынның туберкулёз санаторийинче фтизиатр эмчилер кылдыр чоруткан. Аңаа бир чыл ажылдааш, шөлээлээр сагыштыг турда, сайыттың оралакчызы Шабаев «шөлээ дугайын бодаан-даа херээңер чок» дээш, Бай-Тайга кожуун эмнелгезинче дужаал эккелген: Шаңгыйлаң Ооржакович – кол эмчи, Бора Кууларовна – терапевт.  Ынчан Хрущев үезинде «девискээр мөөңнээшкини – территориальное укрупнение» деп чүве турган болгаш Мөңгүн-Тайга, Бай-Тайга, Барыын-Хемчикти кадып каан, төвү – Барыын-Хемчик. Үш кожууннуң чонун харыылаар – ажылдың хемчээли-даа, харыысалга-даа кончуг улуг. Аныяк өг-бүлениң чаш ажы-төлү база бар болгай, кыш-чай, ырак-чоок, дүне-хүндүс дээр эвес, чалыы энергияның чалгыы-биле, боттарының кызымаа, эрес соруктуу-биле шыдажып-ла турганнар. Канчаарга-даа ынак, солун, ажыктыг ажылы ол-ла болгай.

            Аңаа алды чыл ажылдап чорда, Кадык камгалал яамызындан база дужаал келген: Кызылдың эмчи училищезинде башкылар чедишпес, бедик мергежилдиг эмчини аңаа башкыладыр дээн. Бора Кууларовна медучилищеге башкылавышаан, инфекция эмнелгезинге инфекционист эмчи болуп база ажылдап турган. Ол үеде кайнаар «октаар» болдур, ынаар чоруп-ла орар сен: 1991 чылда Кызылдың хоочуннар интернадының кол эмчизинге томуйлаткан. Шыны херек, кончуг-даа нарын, берге чылдар ол, эмнер хамаанчок, чиир хлеб безин тывылбайн баар. Аңаа 70 хар ажыр ажылдаан, эмчи уруу Саяна-ла ыйнаан: «ам чеже болурул, авай, дыштан» деп сырыгдады берген. Ажылдап өөренип калган кижи кезек када баш сугар чер тыппайн турган…

            Чааскаан чурттап олурар болза-даа, ооң бажыңындан улус үзүлбес. Ынчалдыр-ла хөөрежип олурувуста, бажың-интернатка мурнунда психолог болуп турган, ам библиотекарь Людмила Донгак кирип келди. Мен-даа оон Бора Кууларовна дугайында амырап айтырбайн канчаар ийик мен: «Инвалид болгаш кадыының байдалы кызыгаарлыг улус-биле Бора Кууларовна кончуг сагыш човангыр, кичээнгейлиг ажылдаар эмчи. Чаа дериг-херексел-биле хандырып, физиокабинет, процедура кабинеди, психика оожургадыр кабинетти ажыткан. А специалистерниң хүндүлүг дагдыныкчывыс, сүмелекчивис, бистиң чогаадыкчы ажылдаарывысты негээр турган. Кандыг-даа ниити ажыл-херектерниң идепкейлиг киржикчизи. Дыка ырлаар, үнү эмин эртир чараш, шупту таалап дыңнаар турдувус. Интернатта хоочуннар эмчивисти ам-даа сактып орарлар» – деп, ол чылыг сөстерни чугаалады.

            Бора Кууларовнаның ажылдап келген чылдарында алган шаңналдары: Тыва АССР-ниң алдарлыг эмчизи; ТР-ниң кадык камгалалының алдарлыг ажылдакчызы; Тыва Республиканың Улустуң эмчизи; Күш-ажылдың хоочуну; ССРЭ-ниң «Шылгараңгай күш-ажылы дээш» медаль; хөй санныг Хүндүлел бижиктер, өөрүп четтириишкиннер. Чонунга буянныг, ачы-дузалыг, ак сеткилдиг бараан болуушкун ынчаар бедик үнелеттинер-даа ужурлуг.

            Чүгле уйнуктар эвес, уйнуктарның уруглары бар, өгбе кырган-ава болбайн аан. Мен ол өг-бүлениң оглу Шолбан Шаңгыйланович Биче-оол-биле шагда Чазактың парлалга албанынга кады ажылдап турган бис. Тулган программист, мергежилдиг ажылдакчы, ава-ачазынга сагыш човангыры дендии кижи-ле болгай. Улуг уруу Саяна Шаңгыйлановна, ада-иезин дөзеп салгаан шыырак эмчи. Амгы үеде ырда кирген Нарьян-Мар хоорайда ажылдап, чурттап чоруур. Хеймер кызы Сюзанна Шаңгыйлановна ИХЯ-да кол психолог, чоокта эртем диссертациязын камгалап алган. Буянныг эмчи өг-бүле өскүс арткан дуңмазы Люсиана Шаңгыйлановна Токташ-оолду улуг уруу кылдыр өстүрүп,  кижизидип кааннар.

            Шолбан Шаңгыйланович биле Марина Биче-ооловнаның ийи уруу Москвада, автоматика, кибернетика талазы-биле специалистер. Бир уйнуу Айдемир ийи чыл иштинде Америкага ажылдап, чурттаан. Улуглары – дээди эртемниглер, бичиилери – эки өөреникчилер. Салгалдары амгы үениң чедиишкинниг, сайзыраңгай кижилери, шупту төлептиг, эки-ле аймак.

            Чугаа-соот адакталып турда, Бора Кууларовна шевергин хол үжүү-биле бижээн бир чүүлдү меңээ тутсуп берди. Шагда ооң дугайында солунга парладыр дээн материалын Дудак Хунаевна дамчыдып четтикпейн барган… Ону парлааш, мында үндүрдүм: Тываның Улустуң эмчизиниң портредин автор делгереңгей чуруп бижип каан.

Надежда ЭРГЕП.   

***                             ***                             ***

Бора-Шээлей ажыл-херээ чогуп чорзун

Чонунга кижиниң буяны, ачы-дузазы ооң ажыл-ижинге көстүр, илерээр. Эмчи кижиниң мергежили эң-не буянныг.         Мен бичиимде эмчи болурун күзеп, эмчилер дугайында номнар, материалдар  сураглап, тып номчуур, оларны дыка сонуургаар чораан мен. Школаны дооскаш, Красноярскиниң эмчи институдунче дужаар деп тургаш, амыдыралга болгулаан янзы-бүрү чылдагааннар ужун кирип ап шыдавайн баргаш, башкы мергежилинге өөренип алган мен. Хомудавас мен, ол база-ла буянныг мергежил. Ынчалза-даа эмчилерниң ажыл-ижин, аажы-чаңын хайгаараар, сонуургаар чаңчылым артып калган.

            Кандыг-даа кижи эмчилээр, эмчиден арга-сүме алыр, эмнедир-даа апаар. Бо назы дөгүгүже кандыг эмчиге таварышпаан дээр! Кандыызы-даа турар-ла боор чүве. Чүгле “эмчи” деп ат астып алган, аарыг-човулаңга таварышканнарны дам-на хилинчектеп чоруурлар база бар. Ёзулуг-ла эмчиниң буянныг хүлээлгезин сеткилинден күүседип, аарыг кижилерни эмнер-биле кадыкшыдарындан аңгыда, эм-дом-биле дөмей, эриг-чымчак сеткили, аянныг чараш хүлүмзүрүү болгаш ачы-буянныг  сөс-домаа-биле сеткил-хөөнүн, хей-аъдын көдүрүп, амыдыралче, кадыкшылче тура-сорукту, күштү немеп чоруур эмчилер хөй.

            Бо чүүлдү бижий берген чылдагааным мындыг. Телевизорга хөй-ле мурнакчыларны шаңнап турарын көргүзүп эгеледи. Шаңнал  ап турарларның аразында хоочуннар бажыңының кол эмчизи Бора Кууларовна Биче-оол бар болду. Ону шаңнааны – кончуг шын шилилге-дир деп бодап ордум.

            Ооң-биле студент чылдарывыстан эгелээш, амыдыралывыстың оруктары каттыжып, үнчүп-киржип чурттап келдивис. Аныяандан тура-ла Бора Кууларовнаның өөредилге, ажыл-ишке тура-соруктуун, чүге-даа торулбазын, үе-шакты чөп, шын ажыглап билирин магадаар чордум. Бора Кууларовнаның мергежилин шын шилип алганы, аңаа хандыкшааны, ооң могаг-шылаг чогу, кежээ-шыдамыы, студент дыштанылгаларын безин хилис эрттирбейн, эмнелгелерге ажылдап, шиңгээдип турар эртемин херек кырында караа-биле көрүп, холу-биле тудуп, киржип чорааны ёзулуг бадыткал ол-дур. Ол өөренип тургаш-ла, дыштанылгазында Бай-Тайганың район эмнелгезинге эмчи сестразының-даа, эмчиниң-даа хүлээлгезин күүседип, аарыг-човулаңга таварышкан кижилерни көрүп, оларның сеткил-сагыжын билип, келир үеде ажылынга оон хөй чүүлдерни өөренип ап турган.

            Ооң өөнүң ээзи кады институт дооскан эжи, уругларының адазы, Тыва Республиканың алдарлыг эмчизи Шаңгыйлаң Ооржакович Биче-оол. Эптиг-найыралдыг, бот-боттарын билчир, деткижер, ийинден көөрге безин чараш, чаптанчыг улус-ла болгай. Олар ийи кыс, бир оолду өстүрүп кижизидип, эртем-билигге чедирип каан. Олар ада-иезиниң чоргааралы, төлептиг ажылдап, чурттап чоруурлар. Улуг уруу Саяна Шаңгыйлаңовна ада-иезиниң мергежилин салгап алган, дээди категорияның психиатр-эмчизи, бичии уруу Сюзана Шангыйлаңовна иштики херектер органнарында психолог, милицияның капитаны, оглу Шолбан  Шаңгыйлаңович Чазак черинде ажылдап чоруур.

Бора Кууларовнаның өөрүшкүзү, дүвүрели ооң бичии уйнуктары: Айлана, Гульнара, Айдың болгаш Урянктай. Оларның аас-кежиктиг келир үези, төлептиг, кижизиг өзүп мандыыры дээш, ачы-дузазын чедирип, күш-ажылга чаңчыктырып, улугну хүндүлеп, бичии чашты эргеледип, ээ көрүп, бүдүштүг, чончу болурунга чагыын берип, боду ажыл-ижи, амыдырал-чуртталгазы-биле үлегер-чижек болуп чоруур. Уйнуктарының салым-чаяанныг, тура-соруктуг, амыдыралга, эртем-билигге сонуургалдыг болганы кырган-авазынга аас-кежик. Айлана олимпиадаларга тиилекчи болуп, Россияның хөй-хөй хоорайларынга четкилээн. Ол Австрияның Венага болган фестивальга киришкеш келген. Айлана күрүне лицейиниң эки өөреникчизи. Гульнара бир дугаар школада, ол Сочиге өөренмишаан, курорт чорааш  келген. Биче-оолдар уйнуктарының ниити сайзыралы бедик, эртем-билии делгем, сонуургак, чончу болзуннар дээш, кады аян-чорук кылыр чаңчылдыглар.

1964 чылда Иркутскиниң күрүнениң эмчи институдун дооскан соонда, Бора Кууларовнаның мергежили, арга-дуржулгазы кайда херегил, ону ынаар чорудуп турган.Эмчи бодунуң ажыл-херээнге туруштуг, негелделиг болуп, чоннуң кадыкшылы дээш янзы-бүрү ажылдарны чорудуп, бодунуң ажылынга ак-сеткилдиин, шынчызын көргүзүп келген болгаш хөй-хөй аныяк өскенни эмчиниң мергежилинге өөреткен. Тываның профэвилелдер чөвүлелинге бүзүреттирген эмчи кылдыр ажылдап тургаш, чоннуң кадыкшылынга ажыктыг хөй методиктиг, организастыг, сайгарылгалыг дузаны чедиреринге үлүг-хуузун харамчокка киирген.

Бодунуң практиктиг ажыл-чорудулгазының үезинде эртем-билиин үргүлчү сайзырадып, эмчи кадрлар ортузунга методиктиг ажылды чорудуп, аттестацияларны эрттиреринге активчи киржип чораан. 1988 чылда кадык камгалалының ажылдакчыларының съездизиниң делегадынга соңгуткаш, аңаа студентилерни өөредип, белеткээриниң методтарынга хамаарыштыр айтырыгларны көдүрген.

Ол каяа-даа ажылдап тургаш, чоннуң кадык, культурлуг, арыг-силиг амыдыралы дээш тайылбыр ажылын чон ортузунга, солун-сеткүүлге, радио, ТВ-дамчыдылгаларга чорудуп келген. Кызылдың хоочуннар бажыңынга ажылдап турган үезинде 50 оруннуг “Милосердие” салбырын ажыдарын чедип алган. Ооң идепкейлиг киржилгези-биле Улуг-Хемниң Хайыраканда, Хову-Аксында, Бии-Хемниң Хадыңда салбырлар ажыттынган. Оон Сукпак суурга тускай интернат-бажың ажыдарын чедип алган. Хоочуннар болгаш инвалидтер аразында кандыг-даа аажы-чаңныг, чеме-халалыг, аак-кээктиг кижилер бар. Оларның-биле ажылдаары нарын, тускай хамаарылга, ажык чугаа херек, кижи болганы ол ажылга таарышпас. Бора Кууларовна кымның-биле канчаар ажылдаарын, чугаалажырын билир.

Ол бодунуң эртем-билиин үргүлчү сайзыратпышаан, хоочураан аарыгларны эмнээриниң чаа арга-методтарын ажылдап кылып, ажыглап, чаа дериг-херексел-биле кабинеттерни дериирин чедип ап келген. Бора Кууларовнаның 22 чыл иштинде эмчи училищезинге өөредип, доостуруп каан сургуулдары Тываның булуң бүрүзүнде ажылдап чоруур. Бора Кууларовнага ак орукту, узун назынны, чедиишкиннерни күзедим.

Дудаа ООРЖАК,
Күш-ажылдың хоочуну.
2003 чыл.