Избранные

Эге сөс

АМЫРГЫН-НА, ХҮНДҮЛҮГ ЧОНУМ!

Силерниң-биле интернет арыннарынга ужуражыр аргалыг болганымга сеткилимден өөрдүм.

Бо чазын бодумнуң сайтымга Идегел.Ру деп интернет-солун ажыткаш, силерниң материалдарыңарны идегел-биле манап, ооң номчуштуг, сонуурганчыг болурун күзеп чор мен. Силер маңаа чырыкче үндүрүксээн кандыг-даа материалдарыңарны – төлептиг, эки кижилер дугайында, кандыг-бир чугула болуушкунга хамаарылгаңарны, сактыышкыннарыңарны, чогаалдарыңарны, кысказы-биле, парладыксаан чүүлдериңерни шуптузун хостуг парладып болур силер, эргим номчукчулар!

Идегел.Ру деп онлайн-солунга парладырын күзээн улус материалдарын, бодалдарын, сүмелерин, комментарийлерин ergepn@mail.ru деп электроннуг адресче чорудуп турарын диледим. Айтырыглар болгаш чарлалдар бар болза, бо-ла адрес таварыштыр мээң-биле чагаалажып болур.

Хүндүткел болгаш идегел-биле,                                                  

Надежда Эргеп.

Эртинелерниң алдын өг-бүлези

Бо чырык өртемчейге чаяаттынып келири дег, ак-көк дээрниң адаанга амыдырап-чурттаары дег, деңнеп четпес аас-кежик кайда боор. Шак бо кайгамчыктыг шынны Урана Эртине 2011 чылда бодунуң чырыкче үндүрүп алганы «Авам сени ырлап чор мен» деп номунда аажок тода бижип каан. Ооң ада-иези Эртине Делгер-оол Эренчинович болгаш Эртине Очур-Хоо Сагдыевна «2019 чылдың өг-бүлези» деп Бүгү-россия конкурузунуң «Алдын өг-бүле» номинациязының тиилекчилери. Олар Тес-Хем кожууннуң Чыргалаңды сумузунга эгин кожа 57 чыл кады чурттааш, бир кысты, 5 оолду, өскүс арткан дөрт дуңмазын уруглары-биле деңге азырап өстүргеш, амыдыралдың чоон оруунче үдеп кааннар. Ам бо хүнде Эртинелерниң он салгалындан уйнуктары 30 кижи, оларның ажы-төлдери 45 четкен – ниити саны 90-че чоокшулап кел чыдар. База бир каш чыл эртерге, 100 ажа бээри чайлыг-ла.

         Өг-бүлениң эге баштайгы базымнары үстүкү класска хып дээн чалыы оолдуң, кыстың удур-дедир чагаалажыышкынындан эгелээн. Ол бөдүүн үеде бот-боттарын сонуургашкан аныяктар аразында аажок чагаалажыр, чагаазын дажып бээр чажыт эштиг турарлар. Ынчалдыр-ла чалынныг ынакшылдың оду хөрлээлеп үнгеш, 57 чыл иштинде чайынналдыр хыппышаан, тозан чыгаан салгалдарын чылыктырып чоруур. Очур-Хоо Сагдыевна Чыргалаңды ортумак школазынга башкылап ажылдааш, ында Юрий Аранчын аттыг төөгүлүг чурт-шинчилел музейин эгелеп тургузуп каан. Авазының ажылын уламчылап, амгы үеде школа музейин уруу Урана Делгер-ооловна эргелекчилеп турар. Делгер-оол Эренчинович көдээ ажыл-агый техникумун дооскаш, ынчангы «Чодураа» совхозунга, ол дээрге амгы Чыргалаңды сумузунга мал эмчизи болуп ажылдап турган. Хүндүлүг дыштанылгазынче үнүп алган соонда, 80 харлыг эрес-кежээ хоочуннар ажы-төлүнүң мал-маганын карактажып, кыштаанда, чайлаанда чымыштыг ажыл-ишче шымны берген чурттап чоруурлар.

         Россияның Күш-ажыл болгаш социал камгалал яамызы база уругларның Деткимче фондузу «Чылдың өг-бүлези» деп ханы уткалыг, чараш, онза конкурсту 2016 чылдан эрттирип эгелээн. Бо үе дургузунда ол кайгамчык чырык, чылыг, сеткилдерге эргим, үнемчелиг байырлалче шилчий берген. Ооң кол сорулгазы билдингир: өг-бүле үнелелдерин быжыглаары, аныяк өг-бүлелерни деткиири. Мөөрей беш номинацияга эртип турар: «Хөй ажы-төлдүг өг-бүле», «Аныяк өг-бүле», «Көдээ өг-бүле», «Россияның алдын өг-бүлези», «Чаңчылдарның кадагалакчызы өг-бүле». Тиилекчилер баштай боттарының регионнарынга шилилгени эртип турган. Эртинелерниң өг-бүлези республика конкурузунга бүзүрелдиг тиилелгени чедип алгаш, оон Бүгү-россия деңнелинче шылгарап үнген. Эрткен күзүн аңаа регионнардан ниитизи-биле 353 өг-бүле кордакчылар болуп киришкеннер. Түңнелинде бүгү Россиядан 85 өг-бүле тиилекчилер болган, оларның 22-зи – хөй уругларлыг, 16 – аныяк өг-бүле, 18-зи – көдээде чурттап чоруур, 15 өг-бүле 50 ажыг чыл кады чурттаан, 14 – езу-чаңчылдарның кадагалакчылары. 2019 ч. мөөрейниң кыйгызы: «Мээң өг-бүлем – мээң чуртум Россия» – «Моя семья – моя Россия» болган.  

         Ада-иези «Алдын өг-бүле» номинациязының тиилекчилериниң санынче кире бергенде, шаңналын Күрүнениң Кремль ордузунга тыпсыр хүнү октябрь 30-ниң мурнуу чартыында, Эртинелерниң салгалдарындан 34 кижи ук байырлалга баар дугайында чагыг чорудуптарга, конкурстуң организакчылары баштай бүзүревээннер. Кайгап калгаш, телефон дамчыштыр 34 кижиге чагыыңар ылап-ла шын бе деп ылавылап айтырганнар. Бадыткалдыг харыыны алгаш, Россия Федерациязының Президент администрациязының херектер эргелелинден 34 чалалганы чорудуп бергеннер. Москва хоорайже пенсия назынныг-даа ажы-төлү, эң бичиизи 5 харлыг уруг, студент, школачы-даа уйнуктар уурук-сууруктап аъттаныпканнар. Измайлово-Альфа аалчылар комплекизиниң орду-биле дөмей оран-савазынга оларны чыттырып каарга, бир неделя дургузунда чурттуң сылдысталган чүрээ болуп турар чараш кылаң, төөгүлүг, алдарлыг хоорайны магадап, тураскаалдыг черлерин сонуургап көргеннер.

         Измайлово-Альфа аалчылар бажыңынга таныжылга кежээзинде Эртинелерниң хөй санныг делегациязы-биле Күрүне Думазының өг-бүле, иелер болгаш уруглар айтырыгларының комитет даргазының бирги оралакчызы Ольга Окунева ужуражып чугаалашкан. Урана Делгер-ооловна ада-иезинге тураскааткан орус-тыва дылда бижиттинген номун белекке бээрге, эртенинде Кремль Ордузунга «ада-иеңерге дыка солун ном бижип каан-дыр силер, ара-аралап көрүп четтигиптим» деп Ольга Владимировна мактап чугаалаан.

         Россияның эң дээре дээн өг-бүлелерин Күрүнениң Кремль ордузунга бедик көдүрлүүшкүннүг байырланчыг байдалга хүлээп алгаш, оларга сенаторлар, Күрүне Думазының депутаттары, федералдыг яамыларның, албан черлериниң даргалары, төлээлери тураскаалдыг шаңналдарны тудусканнар. Эң-не тураскаалдыг белек – «Семья года-2019» деп национал чыынды ном. Ында номинация аайы-биле шупту тиилекчилерниң дугайын төөгүлеп каан. Кандыг онза өг-бүлелерни чок дээрил! Кремль ордузунуң сценазында ажы-төлү-биле айыраң чечектер-ле, арыннарында хүлүмзүрүг чайыннаан, чараштарын, аянныгларын! Тывадан Эртинелерниң алдын өг-бүлези база национал тыва хептерлиг, деткип келген салгалдарының көвейи-биле өскелерден бир тускай ылгалып турганнар. Россияның сураглыг эстрада ыраажылары бо удаада ада-иелери, ажы-төлдери, уйнуктары-биле сценаже үнүп кээп, солун концерти-биле онзагай чылыг чараш байырлалды улам каастап, аян тутканнар.

         Очур-Хоо Сагдыевна биле Делгер-оол Эренчинович Эртинелер кайгамчык онза, эки мөзү-шынарлыг, буянныг кижилер. Очур-Хоо Сагдыевнаның авазы аныяанда өске оранче бурганнай берген. 18 харлыг кыс үш чаш кыс дуңмалары-биле өскүс артканнар. Өскүс дуңмаларын төрелдери аңгы-аңгы өглерже азырап алыр дээрге, ол кызыдыр бербээн. Делгер-оол Эренчинович-биле өгленип алганда, азыраан үш кыстыг апарганнар. Өөнүң ээзи дыка-ла эки кижи болган, ажык чаагай сеткилдиг, ажынып-дарынып деп чүве-даа билбес. Ол боду бичиизинден ава-ачазындан чарылган болгаш, өскүстүң амыдыралын эки билир. «Өскүзүнден өлбес» дижир, ол амыдыралга быжыг туруштуг, эки-бакты ылгап билир, кежээ, кызымак, томаанныг кижи кылдыр өзүп келген. Аныяк өг-бүле үш кысты хүлээп алганда, удатпаанда Делгер-оол Эренчиновичиниң угбазы өске оранче чоруй баарга, өскүс арткан оол дуңмазын база азырап алганнар. Чаа-ла амыдыралын эгелеп чораан аныяк өг-бүле ынчалдыр дөрт ажы-төлдүг апарган.

         Ол үеде уруг азырап алганы дээш күрүнеден амгы ышкаш, улуг дузаламчы-даа турбаан. Улус ажы-төлүн боттарының кызыл күжү-биле өстүрүп, азырап чораан-на болгай. Амыдырал оруу ындыг-ла дески каалама, кылаң-тас эвес, эки-багай-даа турар, чедиишкиннер-биле чергележи бээр бергелер-даа турар. Боттарының бир кызы, беш оглу база азыраан дөрт дуңмалары-биле шупту он кижини ашкарып-чемгерери, идик-хептендирери анаа бир оюнчук эвес. Кызымак-ла улус шыдаар. Кол-ла ынаныр чүве – өг-бүлениң хууда дузалал ажыл-агыйы. Азыраан малың, тараан картошкаң чок болза, ат болур. Өзүп олурар ажы-төлге сүт, ааржы-саржаг, эът-чем, ногаа-картошка тоң чугула херек. Өг-бүлениң он ажы-төлү шупту каң-кадык, эрес-кежээ, эртем-билиглиг, төлептиг кижилер кылдыр өзүп келгеннер.

Оолдарының улуу, кызы Урана Делгер-ооловна – башкы, Кызылдың пединститудунуң филология факультедин дооскан, оглу Орлан Делгер-оолович – евроремонт кылыр мастер, Эдуард иштики херектер албанынының полковниги. Омак – Каа-Хем кожуунда ажыл чоктар төвүнүң даргазынга ажылдап турган, ам хууда сайгарлыкчы. Байлак – Чыргалаңды сумузунуң чагырга даргазы, Мерген – Тес-Хемде полицияның участок төлээлериниң даргазы болуп ажылдап турганнар. Амгы үеде Байлак, Мерген алышкылар боттарының мал-маганын азырап кирипкеннер. Очур-Хоо Сагдыевна биле Делгер-оол Эренчинович азырап өстүрген дуңмаларын база эртем-билигге чедирип кааннар. Олары ам боттары кырган-авалар, кырган-ача. Шуптузунуң амыдырал-чуртталгазы аайлыг-баштыг, долу, четчир, аас-кежиктиг, эки чурттап чоруурлар. Амыдыралды үнелеп, чонунуң чаагай чаңчылдарын сагып, ажыл-ишке ынак, кызымак, тура-соруктуг болурга, кылган-туткан чүү-даа чүве аайлажып, чогуп чоруур. Эртинелерниң алдын өг-бүлезиниң улуг-биче салгалдарынга угаадып чоруур дүрүмү: чоннуң чаагай чаңчылдарын сагып чор, төрел аймааң төөгүзүн сактып чор.

2019 чыл Делгер-оол Эренчинович биле Очур-Хоо Сагдыевна Эртинелерге эгин кожа чурттап эрткен 57 чылдарының база бир алдын чылы болуп артып каар. Улуг Россияга тиилекчи алдын өг-бүлелер санынче кирип, Кремль ордузунуң сценазынче шаңнал ап үнери анаа бир чүве эвес, ол канчаар-даа аажок аас-кежик. Ол хөй санныг салгалдарынга кайгамчык онзагай уттундурбас болуушкун, өг-бүлениң бедик үнелелдериниң чалыы салгалдарга чаагай салдарының үлегер-чижээ. Чонунга хүндүткелдиг, ажы-төлүнге ачы-буянныг, төрээн черинде төрел аймаанга үнелиг эртинелер болуп чоруур Делгер-оол Эренчинович биле Очур-Хоо Сагдыевна Эртинелерге 2020 чыл база онзагай чедиишкинниг болурун, быжыг кадыкшылды, омакшылды, чаагай кежиктерни күзедим.

Надежда ЭРГЕП.