Бурун төөгүже шымнып кирээл

«Хааннарның хааны». Тываның национал музейинге ындыг аттыг көжүп чоруур кайгамчык онза делгелге 2017 чылдың  октябрь 26-да байырлыг байдалга ажыттынган. Ол дугайында ынчан “Шын” солунга материалды   бижээн  мен. Ам ону маңаа сактып, база катап үндүрери солун, өөредиглиг, эрткен төөгүнү кажан-даа утпазывыс чугула.

Хааннарның хааны дээрге, делегейде эң бир дугаар кончуг улуг империяны тургускан, Моол күрүнениң өндүр улуг Чаңгыс-хааны, кайгамчык салым-чаяанныг император, шериг баштыңы Чиңгис-Хаан ол. ЮНЕСКО Чиңгис-Хаанны II муң чылдарның эң шылгараңгай кижизи деп санаан.

            Бистер, тывалар, Төп Азия чоннары-биле ук-дөзүвүс, адай-буурул төөгүвүс тудуш болганывыста, шак мындыг онзагай ужур-уткалыг делгелгениң Тывада моорлап келгенинге аажок өөрүп, ону сонуургап көөр, төөгүнүң балалбас истерин, ооң тыныжын бурун шагның хааннарының, маадырларының дүрзү-хевирлерин дамчыштыр сагыш-сеткиливиске медереп, кеживиске өйдүктүрер аас-кежиктиг болдувус.

 Аңаа Тываның Национал театрының артистери «Кым сен, Субедей маадыр?» деп шииден үзүндүнү көргүзе кааптарга, ырак-чооктан келген даргалар байыр чедириишкиннериниң сөстерин чугаалааннар. Делгелгениң кызыл кожаазын кескен соонда, Национал музейниң директору, эртемден Каадыр-оол Бичелдей боду экскурсовод болуп алгаш, дошкун болгаш тургузукчу 13 вектиң төөгүзүнче шымныгып киреринче чалаан.

Делгелгениң ортузунда өндүр улуг күрүнениң ыдыктыг ак Тугу – мөңге тайбыңны оштаан, улуг империя болганының ыдык демдээ, 9 ак өгнү, (азы аъттарны?) овурлаан, чел-кудуруктан кылган 9 ак адагаштарны тургускан. Ол сүлде Тук сагыштап каан өгнүң ортузунда өшпес ожуктуң ими хевирлиг.

Элеп-чуктан кылган дүрзү-хевирлерни өг долгандыр тургускан. Өгнүң чүък баарында аякта сүттүг шайын аартап олурар Джамуха. Каадыр-оол Алексеевич ону урянхай чораан чадавас деп даап бодаашкынны чугаалады. Канчаар-даа бодаарга, тудуш азиат аймактар чораан болганывыста, Джамуха дөмей-ле бистиң бурунгуларывыстың бурунгуларының кайгамчык шылгараңгай кижизи.

Джамуха

Чиңгис-Хаанның төрүмелинден алыс ады Тэмуджин, Джамуха ооң бичиизинден өңнүү, «андазы», харын-даа халышкылар бис дээрзин кады даңгыраглажып чорааннар. Ынчалза-даа бодунуң үезиниң бир онзагай, шылгараңгай кижизи Джамуха эрге-чагырга, дүжүлге хунаашкаш, өндүр улуг күрүнени башкарарынче чүткээш, Чиңгис-Хаанга удур туржуп үнген. Сөөлүнде амгы Тываның Таңды-Уула талазынче (бодунуң чуртунче) дезип чоруткаш, аңаа туттуруп алган. Ооң соонда өскерликчи чоруу дээш 1205 чылда шаажылаткан. Чиңгис-Хаан кара кезээдеги кады сурукчузу, кончуг өңнүү чораан, ынчалза-даа удурланыкчызы апарган эжин дөмей-ле Гур-Хаан деп бедик үнелеп, хааннар орнукшудар онзагай езулал-биле ону сөөлгү оруунче үдеп каан.

Джамуханың соон дарый Чиңгис-Хаанның салгакчылары, ооң 4 оглу турарлар, дөмейлери, чараштары-даа аажок, кончуг-даа оолдар: Толуй – Чиңгис-Хаан биле Бортэниң дөрт оглунуң хеймери. Ол кончуг дидим, коргуш чок Тулуй-Хаан деп ат-биле төөгүже кирген. Чиңгис-Хаан 1227 чылда Бурган оранынче аъттаныпкан соонда, Тулуй ийи чыл иштинде улуг империяны эргелеп-башкарып турган. Тулуй-Хаанның 4 оглу база Моол күрүнениң улуг хааннары чорааннар. Хулэг дээр бир оглу Илханат күрүнезин доктаадып тургускан.

Тулуйнуң чанында – Цагаатай, Чиңгис-Хаанның ийи дугаар оглу. Ол Чагатай күрүнезин үндезилээн. (Бисте Чагытай хөл бар: аттарның дөмейинден безин бурун төөгүвүс кайы хире тудужун эскерип болур-автор). Цагаатайның салгалдары Бухара күрүнезин тургускан болгаш Улуг моголдарның хаан башкарылгазын доктааткан.

Ооң чанында Угэдэй-Хаан турар. Ол Чиңгис-Хаанның үш дугаар оглу. Чиңгис-Хаанның соонда Моол империяны 1229-1241 чылдарда башкарган императору. Ооң эргелеп-башкарылгазының үезинде Чөөн Европа, Россия, Кыдаттың улуг кезии Моол күрүнениң чагыргазының адаанга барган. Ол империяның экономиктиг күчүзүн хөлчок бедиткен, кончуг эртем-билиглиг, бурунгаар үзелдиг удуртукчу хаан чораан. Ол хөй эки чаартылгаларны киирген. Сарыг далайдан Адриатикага чедир орукка айыыл чок чорукту хандыргаш, хостуг садыглажылга аргыжылгазын тургускан. Азия биле Европаны тудуштурган хаан.

Ооң дараазында Чиңгис-Хаанның улуг оглу Джучи (1178-1227). Ооң чуртталгазы амыр эвес, чырык черге чаяаттынып келгени безин чингизидтерге тывызык айтырыглыг. Чүге дээрге авазы ону иштиг тургаш, меркиттерниң холунга туттуруп чораан, ынчангаш «меркиттерниң сыскындызы» деп-даа ададып чораан. Чеже-даа ындыг болза, Чиңгис-Хаан улуг оглум дээш Джучиге аажок, өзүп кээрге, улуг походтарже бүзүреп чорудуп турган. 2207 чылда ону Субедей-биле кады Барыын чүкче чорудупкан. Ол чорааш, капчак черлерже кирбейн, Новосибирск, Красноярск девискээрлерин таварааш, Эргек-Дыргак тайгазын эрткеш, амгы Каа-Хемни (ол үеде Шишкит хемни) кешкеш, Шишкит бажын таварты төп Улусче ажа бергеннер. Ам чүгле Каа-Хемниң үстүнде аксын Шишкит деп адап турар. Джучи – кайгамчык салым-чаяанныг шериг баштыңы, Азия болгаш Европа девискээрлерин хаара туткан Алдын Орда күрүнезиниң тургузукчузу, улуг империяның иштинде бир улуг күрүнениң чагырыкчы хааны. Субедей ооң дагдыныкчызы, Джучи дайын-чаага арай тура чок болурга, ону хайгаарап база чораан. Адазының соонда, барык чаңгыс чылда, Джучини хораннап кааны, азы өске кандыг-бир арга-биле өлүргени тывызык болуп арткан.

Джучиниң улуг оглу, салгакчызы, Чиңгис-Хаанның ынак уйнуу Батый-Хаанга империяны чагырып-башкарар эргелер 1230 чылда дамчыттынып келген. Ол империяның девискээрлерин улам алгыдып, сайзырадырынга салымныг кижи болган.

Өгнүң эң дөрүнде – Чиңгис-Хаан боду саадап олурар. Моолдарның өндүр улуг хааны, Моол күрүнениң – кайгамчык улуг, күш-шыдалдыг империяның тургузукчузу, үндезилекчизи. Ооң алыс төрүмелинден адын Темуджин дээр, Темучин деп-даа турар. Чиңгис-Хаан дээрге ооң эрге-дужаал ады, ол атты канчаар-даа аажок улуг империяны башкарып-чагырар эргени тывыскан курултайга алган. Чиңгис-Хаан дээрге, кара чаңгыс улуг хаан дээн уткалыг, азы далай ышкаш улуг (түрк дылда тенгиз дээрге далай дээн чүве-дир), оон бедик эрге-дүжүлге чок. Чиңгис-Хаанның төрүттүнген чылы база карышкактыг: 1157 деп-даа турар, 1161 азы 1162. Чөөн чүк улузунуң хырын иштинде харын катай санаар чаңчылын езугаар 1162 деп-даа болур.

Чиңгис-Хаан мөңге көк Дээрден чаяаттынган кайгамчык салымныы, оккур угаанныы, өттүр көрүшкүннүү-биле канчаар-даа аажок күштүг империяны, түмен-түмен экер-эрес шериглерлиг армияны тургузуп шыдаан, моолдарның ара-аразында месилдешкен аймактарын, аңгы-аңгы улустарын каттыштырган, онзагай уран талантылыг император, улуг күрүне баштыңы, кайгамчык салым-чаяанныг шериг полководчу. Түмен дээрге, он муң аъттыг шериг. Ооң шериг башкарылгазы оннап, чүстеп, муңнап санаттынар, кончуг таарымчалыг тургузуглуг турган. Чиңгис-Хаан кайгамчык таарымчалыг, угаанныг, чаагай чаартылгаларны кылган. Европа болгаш Азия диптерниң калбак-делгем девискээрлерин эжелеп ап, аңгы-башка чоннарын язы-сөөгү, шажын-чүдүлгези хамаанчокка, бодунуң чагыргазының адаанче албатылары кылдыр каттыштыргаш, эвилелдеп ап, делегейниң чартыын чагырып чораан.

Ооң оң талазында бо удаада чаңгыс-ла херээжен кижи, Чиңгис-Хаанның авазы Оэлун олурар. Чиңгис-Хаан авазының ачызында ол берге, дошкун үеде менди арткаш, эң шылгараңгай, онзагай, өндүр Хаан, бүдүн делегейде алдар-сураглыг маадыр кылдыр шилиттинип, шылгарап үнүп келген.

Ооң дараазында Чиңгис-Хаанның бичии дуңмазы Хасар, кончуг-даа коргуш чок дайынчы маадыр, чазыг чок адар ча адыкчызы. Чанында Боорчу биле Мухали – Чингис-Хаанның эрес-дидим дайынчылары, дузалакчылары, камгалакчы маадырлары. Багатур, маадыр деп аттарны Чиңгис-Хаан бодунуң чарлыы-биле доктаадып чораан.

Делгелгеде хааннарның дүрзү-хевирлерин чуктан (воск) кылган. Оларны 40 шевер мастерлер – чурукчулар, скульпторлар, дизайнерлер, ювелирлер, быжыкчылар, даараныкчылар, төөгүчүлер кайгамчык-даа онзагай боттандырып кылган. Олар чук дүрзүлерниң бурун маадырларның боттарынга дөмейин 99 хуу деп магадылап турарлар. Изиг сүттүг шайын аартап олурар Джамуханың дериде бергени безин эскертингир чорду (сагыжым-даа чадавас). Идик-хевиниң кылдынганы езулуг онза, чүгле кижи боду карак-биле барып көогеш, бүзүрээр. Фигуралар дириг бо турган-даа ышкаш, карактары безин чайынналып каап турганзыг.  

Бистиң Субедей маадырывыстың дүрзү-хевирин кылып четтикпээни харааданчыг. Оон аңгыда Чиңгис-Хаанның агайы Бортэниң дүрзүзү база амдыызында келбээн. Кылып турар хевирлиг. Ындыг болбуже, оларны көре бээр үевис ырак эвес деп идегеп каалыңар. Чоргаарланып, ыдыкшыдып чоруур бурун маадырывыстың адын Тывада 625 оолдар эдилеп чоруурун К.А. Бичелдей дыңнатты. (Оон бээр Субедей деп аттар оон-даа хөй немешкени чугаажок-автор).

Субедейниң боду амы-хуузунда түмен шериглиг, азы он муң санныг шериглиг чораан. Чиңгис-Хаанның оолдарының дагдыныкчызы, түмен-түмен армиязының кол командылакчызы болуп, ону талантылыг удуртуп, башкарып чораан тыва маадырывыс.

Бурунгунуң мурнунда төөгүвүс тудуш, ол үелерде Урянхайның девискээри Чиңгис-Хаанның улуг империязының бир кезээ чорааны илдең. Бурун шагның төөгүзүнче база катап хая көрнүр, ону хандыр өөренир, шылгараңгай маадырларның салгалдарының чаштанчылары болганывыска чоргаарланыр арганы «Хааннарның Хааны» делгелге берип турар.

Надежда Эргеп.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *