Эмин эртир амдажыдып чоруур эвес бис бе?

Уруглар кижизидилгези. Бо кижи бүрүзүнге хамааржыр кончуг улуг, нарын, делгем тема. Бис хөй нуруувуста амыдыралдың хүн бүрүдеги агымынга алыскаш, уругларывысты чүгле экти бүдүн, хырны тодуг кылдыр азыраарынга-ла өйлежип чорувуста, кижизидилге айтырыы хажыызында чыдып каап турарын безин ожаавас-даа болгай бис. Кара угаан-биле канчаар-даа бодаарга, ажы-төлге аъш-чем, идик-хеп хүн бүрүнүң анаа бөдүүн сагыш човаашкыны болуру тодаргай. “Ол кижизидилге эвес, а сагыш човаашкын-дыр” деп улуг стажтыг профессионал психолог Михаил Лабковский санап турар. Шынап-ла, хандыр бодап сайгара бээрге, кижизидилге дыка-ла хөй талалыг, ол ала-чайгаарлаар хире эвес айтырыг.

         Бистер, тывалар, ажы-төлүвүстү канчаар кижизидип чоруур бис? Кижизидилге деп чүл? Ону ылап-ла билир бис бе? Мооң харыызынга боданыр-ла чүүлдер көвей. Мен маңаа амыдыралдан чамдык эскериглерни, дириг чижектерни киирип көрейн. Чоокта чаа эжим Валентина Монгушевна меңээ чагаа чорудупкан. Ол март төнчүзүнде дуңмазын эмчиледип, Санкт-Петербург хоорайда чеде берген болду. Ооң муңгарап, хомудап бижээнинден алырга, Россияның эң чазык-чаагай, эвилең чурттакчыларлыг хоорайында тываларга хамаарылга көңгүс өскерилген, “улустуң соок караан, хыйыр-кылчаңын шыдажып тур бис” дээн. Ооң хайы – тыва оолдарның өске хоорайга багын, чудун көргүзүп каапканы. Оларның ужун Питерде барган шупту тываларны кыдыг-каралаар апарган. Улуг хоорайда эртем-билиг чедип ап, студентилеп турар дуңмаларынга, акша-төгерик ажылдап алыр сорулгалыг ажыл-хожул дилеп чеде берген тываларга, моон эмчилеп-домчулап барган кижилерге шак мындыг доора чудук салып чоруур өөдежок аныяктар аравыста бар чүве-дир деп бижээн болду.

         Ол кижизидилге чок чоруктуң каракта көстүп турар түңнели-дир. Бодун ниитилелге алдынып билбес, культур чок, улус-чон хүндүлевес, тура-хөңнү улуг, чалгаа, харыысалга чок кижилер улуг хоорайларга бүдүн тыва чоннуң адын баксырадып, куду базып турарлар. Ажы-төлүн ада-иениң кижизидип чадап каанының дорт илерели ол эвес бе?

Чугаа ажы-төлү шын кижизиттинген, уруглары боттарының амыдырал-чуртталгазы дээш боттары харыысалгалыг эки ада-иелер дугайында чорбайн турар. Ынчалза-даа бистер, тывалар хөй кезиинде өлгү-баргыжеге чедир улуг-ла уругларны азырап келиривис чажыт эвес-ле болгай. Ажы-төлдүң ал-боттарын азырап өстүрүп кааш, оон оларның ажы-төлүн ап эгелээр, ийи дугаар долгандырыгга дескинип кээр бис. Оон кедерезе ачылар деп үреннерниң ээлчээ келир. Ынчалдыр-ла бажын ажыг сагыш човаашкыннарга бүргедип алгаш, бодунуң хууда амыдыралында өөделиг, чырык, чараш, солун чүве көрбейн, өске оранче аъттанып чорупкан чонувус база көвей.

Эңдере-чаза кредит чээй-чээй эртем-билиг чедирип каар, оон өглеп-баштаар, бажың-балгат кылып бээр, чамдыктары бодунуң чурттап орган бажыңын безин аныяктарга чайлап бергеш, өглер аразында “нянькалап” чоргулаар. Эскерип көрүңер: бурун тыва дылда “няня” дээн уткалыг сөс чок, ооң очулгазын безин кижи тыппас. “Эне” деп сөс тып алганнар. Херек кырында ооң утказы көңгүс аңгы. Бурун тываларга “няня” турбааны ол-дур. Кижи бүрүзү бодунуң ажы-төлүн боду өстүрүп, кижизидип чораан. Ажы-төл ажыл-биле кижизиттинип чораан.

Ам күдээ-хүрегениниң чалгаазынга, туразының улуунга хомудап чоруур улус бо-ла таваржыр. Чамдык келиннер оон дээредевес. Бо шупту ажы-төлдү ямбыга амдажыдып каапканының түңнели. Эргиниң мерген угаанныг тывалары ажы-төлүнге ынак болгаш оларны эрге-чассыгга ылчыраңнатпайн чорааннар. Ол дээрге уругларының келир үезиниң дугайында хандыр бодааны, сагыш салганы ол. Уругларның орнунга кым-даа чурттап бербес, олар боттары чурттаар апаар. Сактыышкыннарны номчуңар: чеди хар четкеш-ле ажы-төл мал соондан кылаштап, анай-хураган бажы дозуп, өгге күш чедиптер-ле ажылын кыла бээр. Кара чажындан кадыг ажылга өөредип каан ажы-төл амыдыралдың кандыг-даа бергезинге торулбас, угаан-сарыылдыг, ажылгыр-кежээ, уран-шевер. Ол-ла үениң өттүр сөглээн үлегер домаан көрүңер: “Эргээ өөренмейн, бергээ өөрен”.

Ам кандыг-дыр бис че? Чаңгыс куда-дой-биле холбашкан кылдыныгларны көрүптээлиңер. Эрткен чылын номчукчулар аразынга келин айтырары, куда эрттирери-биле холбашкан сайгарылга чидии-биле көдүртүнген. Ынчан мээң база бир эжим Валентина Иргитовна (Валентина аттыг эштерим-даа, авторларым-даа бар, ынчаар таваржы берген) өскүс дуңмазынга келин айтырып чорааш, ужа, арага өкпелээн кудаларга чалчытканын муңгарап бижээн. Сайгарылга Чазакка чедир болган. Оон интернет арыннарынга. Автор  Валерий Куулармоол эштериниң куда-дойларынга чорааш, олар ужа чаан рафинад чигир ышкаш, үлей кезип тарадырын, ону чаг үлежи эвес, а өөрүшкүзүн үлежип турары кылдыр көргенин бижээн. Валерий Куулар найыр-дойда ужа-төш үлээшкининге үнүп турар үе-шакты, хойларның санын чижеглей санаан. Сая-сая малдыг моолдар хойларын ынчаар хыдып турбастар-дыр деп бижээн.

Мону чүге бижидиң дээрге, тываларның ажы-төлдү эмин эртир амдажыдып чоруурунуң бир чижээ ол эвес бе деп айтырыксаарым ол-дур. Бо бүгү кижизидилге-биле тудуш холбашкан. Төлү өгленип-баштангыже чемин аксынче дайнааш суп бээр аан. Бистиң өгбелеривиске ындыг чаңчыл кажан-даа турбаан. Ам шупту чүвени дедир баштандыра бээрге кайын боор.

Кижизидилге – кезээ мөңгениң амыдыралчы айтырыы. Бо хире калбак, делгем теманың сайгарылгазы база моон-даа херии болуру күзенчиг. Бодалдарыңар-биле үлежиңер, эргим номчукчулар.

Надежда Эргеп.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *