Төрээн Тывавыска хостуг бис

Бистиң Тыва чуртувустуң делгемнерин, агаар-бойдузун, арыг-кылаң сугларын, тайга-сыннарын, аърга-арыын, хову-шөлдерин кайыын-даа келген кижилер магадап, онзазынып, сонуургап көөрлер. А бистиң боттарывыстың төрээн черивиске хамаарылгавыс кандыгыл?

         Даштыкылар-даа, Россия иштинден аалчылар, туристер-даа бир-ле дугаарында Кызыл хоорайга кээрлер. Найысылалывыс өскээртен келген улустуң караанга канчаар көстүп турарыл? Ыыткыры-биле Арбат шөлү деп адап алганывыс төпте дүкпүртүнүп каап олурар чамдык эзирик-элээр тываларның хеп-сынының каразын, сактырга-ла, хирлиг-даа ышкаш, ал-боттарын көөрге, база эът-кежин шагда чугбаан-даа ышкаш сагындырар, чудаңгызымаар. Арыг-силиг, сегереңгей эвес. Кызылдың кыдыг кудумчулары хоорайзывас, бир-ле көдээ суур сагышка кирер.

2017 чылдан тура Россияда «Чурттаарынга таарымчалыг хоорай» деп федералдыг программа ажылдап турар. Ону боттандырарынга регион бүрүзүнге миллион-миллион акшаларны берип турар чүве-дир. Ук төлевилелдиң ачызы-биле ажылдар мында бичиилеп кылдынып-ла турар хевирлиг. Бажыңнар чанында уруглар ойнаар шөлчүгештер, дериг-херекселдер туттунган. Ынчалза-даа… Ам бис мындыг айтырыгны салып көрээлиңер: Кызыл чурттаарынга таарымчалыг хоорай болуп турар бе? Ооң харыылары, билдингир-ле, аңгы-аңгы болуру чугаажок. Бир кижиге таарымчалыг, өскезинге – арай-ла шоолуг эвес, ынчалза-даа ажырбас деп болур, а үшкүзүнге – шуут-ла таарышпас. Ол кижи бүрүзүнүң амыдырал-чуртталгазының байдалындан, ооң долгандыр хүрээлелче көрүжүнден хамааржыр. Ындыг турбуже кызылчылар боттары-даа, черле төрээн Тывавыстың найысылалы болганда, бүгү кожууннарның чурттакчылары-даа, Кызыл хоорайның онзагай чараш, аянныг, чурттаксанчыг болурун күзээрлер. Угунда-ла чүгле найысылал эвес, кижи бүрүзүнүң чурттап олурары бажың-балгады, кажаа-хериминиң ишти, кудумчузу, сууру, хоорайы таарымчалыг, сагыш-сеткилге, каракка өөрүнчүг, арыг-силиг, аянныг, чараш болуру күзенчиг болбайн канчаар.

Оң талакы эрик көвүрүүнден ыңай орукту ийи талалыг кылып турар. Мындаа (июнь айда) эртип чыткаш көөрүмге, ооң ортузунда дилиндекти асфальтылап турар. Кайы-лаа хоорайда орук ортузунда дилиндектерге газон чадар деп бодаар кижи мен. Дам-на арыг агаар чедишпес хоорайда ону чыдыг асфальт-биле базырып турары база чиктиг.

А богувус, хиривис дугайында чеже чугаалаар боор. Каракка эскертингир-ле чүве – бок-сактың көвейи, хир-чам, бок-биле “байывыс”. Хоорайның Ак Бажың, Дээди Хурал чаны – чүгле даргалар караанда черлер чүгээр арыг. Оон ыңайлаан тудум байдал билдингир-ле болгай. Даргалар оода Арбат шөлүнге безин чадаг кылаштавас, оон башка бок-сак-биле кады базаар чоогу ол ынчаар даштын ужуп калган чыдар улусту караа-биле көрүп кааптарлар ийик. А оон-моон келген аалчылар ындыг чаржынчыг байдалды көрүп эртип турарлар…

Шаанда өгбелер богун черле кайы-хамаанчок октавас чораан. Чүге дизе дириг кижиниң богу безин ооң энергиязы-биле тудуш дээрзин олар – бойдустуң төлдери – мерген философчу угааны-биле чайгаар билир чорааннар. Оларга ынчаш бойдуска хоралыг, амгы үениң чүгле ажыглакчы, хереглекчи болурунга өй кижилериниң хөй пластик, техника, синтетика, химия ышкаш бажын ажыр хөй бок-даа чок турган. Бөдүүн үеде улус садыглаарда пөс хап даарап алыр чораан. Ам-на садыгжы бүрүзүнүң чаңгыс айтырыы: «пакет херек бе?». Ол хаптар кайда-даа хадып чыдар, өрттедирге оон хоралыг чүве чок. Россия Чазаа ам харын пластик, шил саваларны садыглар дедир хүлээп алзын деп оралдажып эгеледи.

Вавилин ээтпээн Кызыл хоорай Бии-Хемден хураап алгаш, ооң чаагайжыдылгазынче-даа сагыш салбас. Мында бок дээрге чер болганда. Черле шуптузунда, оң, солагай талакы дачаларда, Кызылдың кыдыкы кудумчуларында бок овааланып чыдар. Мынчаар турар болза, каш чыл болгаш бокка шуут бастырар бис. Бойдуска баргаш, шашлык быжырып чигген улустуң соондан артып калыр чүвези – бок-күзүрүм, пластик шилдер, целлофан хаптар, арага шилдери. Бойдусту тудуп чиир дей берген пластик хап-саваны чамдык даштыкы чурттар моон соңгаар бүдүрүп үндүрбес деп шиитпирлеп тур ышкажыл. Чүге дээрге ооң бойдус хүрээлелге, а ол дээрге кижилерниң кадыкшылынга хоразы кедергей улуг.

Кыжын Кызыл хоорай кара хөөлүг ыш иштинге көзүлбейн баар. Кожууннардан көшкен хөй чон колдуу дачаларда хөмүр одаар бажыңнарда. А черде бажыңнар орнунга хоорай черге хөй каът социал бажыңнар тудар ужурлуг. Кызылда дам-на-ла чер чедишпестеп турда төп одалгалыг каът бажыңнар тудар ужурлуг кончуг эки черлерни шериг хоорайжыгашка берип алган. А ол хөй шериглерге өөредилге чорудар чер чедишпези-биле Кара-Хаактың мал оъттаар, огород тарыыр черлеринче дывыржып, ында айыылдыг байдалды тургузуп эгелээннер. Чазын чаа аңаа элээди оол чазылган шериг ок-чемзектен ужу-бажы, карак-кулаа кемдеп когараан.

Шериглерни даг адыгжылар деп адаар, а оларның турумчуп алганы Дөгээ дааның баарында мал-маган оъттап чоруур, уруг-дарыг ойнап халчып турар. Кандыг дагга адып-боолап, өөренир улузул? Ынчангаш бо-ла хамык чылдаагганрның уржуундан шериг баазаны хоорай ортузунга тургусканын шуут шын эвес деп санаар мен. Тываның хостуг черлери чок эвес. Чүнү-даа хоорайже сыңмарлаштырган ужуру чүл? Көдээни харын сайзырадыр херек: улуг бүдүрүлге черлерин суурларга тудар, шериглерни чоп кызыгаар кожууннарга тургузуп болбазыл? Чоогун бодаар улус болза, оода чадаарда Чедерниң улуг делгем ховулары бар ышкажыл. Кара-Хаакта мал одарладыр, ногаа өстүрер черлерни хунаажып туруп бээрге, кижи шуут кайгап ханмас. Артында-ла ийи хем ортузунда олуруп алган. Ол аар шериг машиналар көвүрүглер сы базып каапса канчаар. Россияга ийи-үш-даа көвүрүг кээп дүштү. Шупту чүведен өөредиг ап, хаайынга кертип олурза эки чүве ыйнаан. Черле кандыг-даа улуг ажыл-херек эгелээрде, чон-биле чоп сүмелешпес чүве ирги? Мен ол шериг хоорайжыгашты бир кызыгаар кожуунче көжүрзе деп-даа бодаар мен. Ылап-ла ынчаар шиитпирлеп алза, шериг улуска көжери нарын эвес. Вавилин ээтпээнде тудуглары хоорайга белек кылдыр артып-ла калгай.

Чай санында-ла бичии частаарга-ла, Кызылдың кудумчуларын дискек караа чедир хөөлбектер дола бээр. Бо хүннерде безин улаштыр чаъстаптарга, бүдүн хоорай сугга алзыр деп барды. Суг бадар черлер кылдынмаан. Каш борбак машина суг сордуруп күш четпейн турар. Чыл санында-ла ырлап-шоорлап, хөглеп, хөөреп турда, чай эртип каар… Бо талазы-биле таптыг кылган ажыл-даа чок, ынчап турда сооп кээр.

2015 чылда Тываның аърга-арыынга өрттер кедереп турда, кижи амытан – бойдуска дайзын деп бижип турган мен. Хамык байлакты хайырлап берип турар бойдузунга хайыра чок, үрегдекчи, бокталдырыкчы, өрт айыылын ожаавас, хоралакчы кижи, шынап-ла, ооң дайзыны. Өжүрбээн таакпы ужундан бүдүн тайга өрттенип каар. Кижи амытанның мелегейинден, харыысалга чогундан чер болганда аърга-арыглар өрттенип турар. Анаа турган тайга боду өрттени бээр эвес.

Ам бистиң Тывавыс дугайында Москвадан журналист Алексей Беляков чүү дээн-дир, көрүп көрээлиңер. «Ында меңгилиг даглар адаанга чоруп чорааш, тыва кижиниң амыдыралында үш кол чүүл барын билген мен: ол ооң өг-бүлези, хосталгазы болгаш Тывазы. Мен делегейни эргип-кезээн мен, каяа-даа чорааш, ындыг күштүг, арыг патриотизм көрүп көрбээн мен. Тыва кижи бодунуң төрээн чурту чокка шуут шыдавас. Бир алдарлыг хөгжүмчүнүң меңээ чугаалааны: “Гастрольче үнген дораан Тываны сакты бээр бис”. Орус кижи херек кырында каяа-даа чурттап болур, ол бо талазы-биле шимченгир. А тыва кижи ынчап шыдавас, ол бодунуң чурту-биле шуут-ла илби-шидилиг тудуш… »

         Ийе, төөгүден билир бис, тыва кижи чуртунче чанар дээш аъттыг халдып чорда, бөргү безин уштунуп каарга, хая көрүнмес ышкажыгай. Ырак-узак чорааш, төрээн черин ийлээр чыгыы сактыр. Шынап-ла, Тывавыска ынак бис, ол хуулгаазын энергиялыг. Төрээн чуртувуска хостуг тынып чоруур бис, маңаа сагыш-сеткиливис, чүлдү-чүрээвис, ал-бодувус хостуг. Чүгле сөс кырында патриоттар болуру эвээш. Чурттап олурар төрээн черин камнаар, ону сайзырадыр, дыргак каразы хире-даа хора чедирбес ужурлуг. Оода ыдыктыг черлерге безин чуттуувус кайы хире ийик? Думчуунуң адаандан ырадыр көөр болза эки. Херимиң иштинден үндүр октапкан богуң соң-даарта ирип-чыдааш, сээң бодуңнуң-на, ажы-төлүңнүң-не тынар агаарын хирлендирип, кадыыңга хоралыг дээрзин сактып чор.

         Удавас Республика хүнү. Аажок байырлаар, амырап-хөглээр, ырлаар-шоорлаар. А байырлалдың артында чогум чүү туруп турарыл, ооң ужур-утказы чүдел? Ол дугайында боданып чоруур бис бе? Бистиң мерген угаанныг өндүр өгбелеривистиң Тыва чуртун салгалдарынга бот-догуннаан күрүне кылып бээр дээш кызып-кылайып, чогудуп каан алдарлыг ачы-буянныг ажылы. Тывалар төрээн чуртунга аас-кежиктиг, хостуг-шөлээн, бай-шыдалдыг чурттазын деп йөрээгеннер. А оларның ол күзелин долузу-биле боттандырып, шынзыдып шыдаар тура-соруувус кайы хирел? Салгалдарывыска арыг агаарлыг, аянныг чараш, чурттаарынга таарымчалыг Тыва черни арттырып бээр ужурлуг бис. Кызылды – чечектелген хоорай-сад болдуруп алыр дээш, кожууннарга депшилгелиг сайзыралды, эки чаагай амыдыралды чедип алыр дээш шырбаяр. Кижи бүрүзү Тывазынга чоргаарланып, мындыг онза черге чаяаттынган салымы дээш өрү тейлеп, өөрүп четтирип, эргим төрээн чуртун, энерелдиг бойдузун камнап, чүгле эки чаагай чүүлдерни кылырынче сагыш салып чорза чогумчалыг.

Надежда ЭРГЕП.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *