“Алдын инчеек” – Тос-Булакта

Бо чылдың Наадым байырлалы “Алдын инчеек” деп  республика чергелиг чаа мөөрейниң немешкени-биле онзагай болган. Чүге дээрге малчын кижиниң чымыштыг ажыл-ижиниң тускай мергежилинге дорт хамаарылгалыг республика чергелиг мөөрейни Тывага күш-ажылчы кижиниң чылын чарлааны үеде эрттиргени ужур-чөптүг.

 “Суг чаңгыс дамдыдан көвүдээр, мал чаңгыс төлден өзер” болганда, кадарчы кижиниң буянныг эди болгаш савазы – инчеекте ужур-ла бар. Бойдус эргилдезиниң кышкы, часкы кадыг-дошкун соогу-биле деңге малчыннарның эң бачым, берге үези – мал оолдаашкыны – эгелээр. Ол өйде төрүүр хой бүрүзүнден карак салбайн хайгаараар. Эртенги үеде коданын одарладып үндүрер бетинде, боос хойларның эмиглериниң чемнээнин тудуп суйбап тургаш, бир эвес ол хүн төрүүр хире болза, одарже үндүрбейн кажаага арттырып каар. Эртениң-не ынчаар хынап турган кадында, черге төрүүрлери база турар. Ынчан-на инчеек – малдың чаш төлүнге өг дег чылыг, чымчак эптиг чер болур. Амгы үениң чижээ-биле деңнээр болза, чыварлыг соок тыныштыг өйде төрүттүнген малдың төлүнге дүрген эмчи дузазын чедирер эмчизи-даа – кадарчы, чылыг кажаазынга чедирип каар чымчак хөлгези-даа – инчеек. Чүге дээрге өл чаш төл доңуп өлбезин дээш, ооң шаразын дарый аштап чоткаш, кидистен кылган инчээнче дораан суп алыры – ооң амы-тынын камгалаары-дыр. Ынчангаш алдын инчеек дээни ханы уткалыг.

“Мал ажыл-агыйлыг кожуун болганывыста, кадарчы малчыннар аразынга “Маадырлыг малчын эр”, “Маадырлыг малчын ие” деп мөөрейлерни удаа-дараа эрттирер-дир бис. Кызыл-Хая суурнуң чонунуң онзагай чүүлү мал ажылы-биле холбашкан бурунгу найыр-дойну ам-даа демдеглеп чорууру. Олар “Хураган чазаар байырлалды” база эрттирип турар. Кадарчы малчын кижиниң күш-ажылын үнелеп, кадарчылар аразынга “Алдын инчеек” деп мөөрей Мөнгүн-Тайга кожуунга үш чыл улаштыр болган. 2015 чылда кожууннуң культура килдизи-биле Кызыл-Хая суурнуң херээженнер чөвүлели (даргазы Марта Хертек) мындыг мөөрейни Мөген-Бүренниң күрүне унитарлыг бүдүрүлгезиниң малчыннарының аразынга эрттирген. Аңаа хөй кезии кадарчы оолдар киржип, тоотпаны янзы-бүрү аялгалыг күүседип турганы онзагай болган. Дараазында чылдарда сакмаанчылар мөөрейин кожуун чергелиг кылдыр Мугур-Аксы, Тоолайлыг суурларга эрттирген бис. Республиканың Улусчу чогаадылга төвү бо мөөрейни Наадым үезинде республика чергелиг кылдыр эрттирерин сүмелээн. Мөөрейниң кол негелде-дүрүмнерин кожууннарже тарадып чорудуптарывыска, чамдыктары: “Инчеек деп чүү чүвел?” — деп айтырып, долгап кээп турдулар. Тайылбырлап бердивис.”– деп, Ульяна Даржаа, Мөңгүн-Тайга кожууннуң культура килдизиниң даргазы тайылбырлаан.

                            Мергежилдиг арга-дуржулгазын көргүскени

Республика мөөрейинге беш аңгы кожууннуң төлээлери кииришкен. Оларның ылап-ла мергежилдиг арга-дуржулгазын “Онза тоопта”, “Онза инчеек”, “Сакмаанчының хүнезини” деп кезээнге, уран талантызын   “Салымныг-ла сакмаанчы мен”,  шевергин чараш кеттингенин “Эң чараш национал хеп” деп кезээнге шылгап көрүп турган.

 Мөөрейниң киржикчилери чаа төрүттүнген хураганы-биле кады бөлүктеп үскен сакмаан хойларны ажаап-карактаар талазы-биле кадарчыларның идегелдиг дузалакчылары ёзулуг сакмаанчылар ажылын ылап билир улус дээрзи дораан-на көстүп келген. Чүге дээрге олар малчын өг-бүлеге төрүттүнгеш, херек кырында кара чажындан тура малчын мергежилди ада-иезинден өөренип көрүп алгаш, боттары амыдыралга мал өстүрүп ажылдап амыдырап чоруур улус болду.

Арга-дуржулгалыг сакмаанчы Михаил Салчак: “Бир, ийи чыл төрээн хойлар хураганын хозар болур. Кажаага халып туруп бээр боор чүве, ынчангаш хозуп турар хойларны катай баглап-даа турган бис. Ынчангаш ооң кулаанга дыңналгыр болзун дээш, ыыткыр бедик үн-биле тоотпалаарга, хой кезек дыңнап туруп-туруп, хураганын эмзирип чаажыга бээр чүве”- дээш, канчаар тоотпалап турганын көргүскен. Хөглүг оюн-баштак ирейниң кончуг солун тайылбырын көргеш, көрүкчүлер өөрүп, чир шоң каттыржып турза-даа, “Шын-шын!” деп чүүлдүгзүнүп турган.

Тожунуң Тоора-Хемден келген киржикчи Людмила Серен мынча дээн: “Ивижи кижиге инчеек турбас. Төрүпкен ивиниң анайынга дораан-на мөңгүйнү кедирип алыр. Мөңгүй дээрге ивижилерниң чымчак пөштен кылып каан мончары-дыр”.

Эң улуг назылыг мөөрейжи Александра Санаа бодунуң салгакчызын, уйнуун, анай-хураганның бичии кажаазының чанынга тургузуп алгаш, дузалаштырып турарын көргүзүп, хой хоза бергенде, чаңы берге дээрзин чугаалааш, оожум аялгалыг хоюг үнү-биле: “Хураганың чоп албайн тур сен, хоюм, Калчан-Баштыг! Ам көк баштыг кырган-аваң келген, оожум-оожум! Эңмек иштинче хураганын салыптарымга, бо ядараан чүвең, ала караан алараартыр көрүп тур ышкажыл. Адыр-адыр, аныяк чараш хоюм! Холба-холба! Хураганың хөй-ле болзун, анай хураганың арбын-на болзун!” – дээш, эргеледип чассыда аарак тоотпалаан.

 “Төрүп алган төлүн билбес, тоот-тоотпа! Дөнен сен бе, хунан сен бе!” – деп чемелеп; “Хураганның, оой, тоттур-тоттур, оой! Кажаа сыңмас, оой, өссүн-өссүн, оой!” – деп йөрээл салып; чамдыкта “Холба-холба!” — деп шыңгыы чугаалай каапкаш, дошкун хоюн көгүде аарак тоотпалаар аргаларны көргүскен. Хойнуң мойнун тааладыр суйбавышаан, тоотпалап турда, төлүнге сүдүн эдип бээрге, ол билбээн аразында, бүдүү өске анай-хураганны-даа оорлап эмзиртип, тоттуруп ап турарын сакмаанчылар кылымал хой, хураган дүрзүлеринге көргүзүп тургаш, тайылбырлаан. Дөрт чүзүн малдың тоотпаларда: “Хойнуң төлүн алзырда, “Тоотпа-тоопта”, өшкүге “Чии-чии-чи!”, инекке “Өө-ө-өг!”, чылга малды “Ку-рии-рик!” дээр – деп, Алимаа Балдан тайылбырлаан.

Кадарчы кижини инчеекти канчаар үнелеп чорууру эң онза чүүлдерниң бирээзи болган. “Идегелдиг инчееэмни”, “ Чаш төлдү камгалап шарыыр чөргек ышкаш чылыг чымчак инчееэмни” деп тывынгыр, уран чечени-биле чугаалап турган. Инчеекти кидистен, серге кежинден кылыр. Ооң ишкири беш-алды анай-хураган сыңа бээр хире болур. Иштинге кургаг сиген турар. Хойнуң, малдың сүлдези бедик болзун дээш, камгалал кылдыр кокай бөрүнүң довуун инчеекке суп алыр. Өл чаш анай-хураганның шаразын дораан-на аштап чодар пөстүг болур. Кадарчының тураны, хүнезини инчеек иштинге эвес, аңгы турарын база тайылбырлаан.

“Чечен – менде, чечек – черде” деп уран-чечен үлегер-биле сакмаанчылар уран-талантызын көргүзеринге, хоомай эвес белеткенген болду. Тос оолдуг малчын өг-бүлениң хеймери кызы Ай-кыс Ховалыг чогааткан шүлүүн аянныг номчаан. Өвүрнүң сакмаанчызы Аяс Саая чаңгыс чер-чурттугларының хөгжүмнүг оркестрниң үделгези-биле ыраажы салымын бараалгаткан.  

Мөөрейжилер бурунгу тыва ырны-даа, ат-сураглыг “Сакмаанчының ырын” чараштыр күүсеткен. Элээн хөй чылдар бурунгаар чогаалчы Владимир Серен-оол биле композитор Бадый Кенештиң чогааткан чараш ырызы улус-чоннуң сагыш-сеткилинге чоок болгаш, ам-даа уттундурбаан болду. Ооң-биле дөмей мал оолдаашкынынынга сакмаанчының ажык-дузазы улуг дээрзин бо мөөрей илередип турар.

 “Алдын инчеек” деп республика чергелиг мөөрейге Тожудан Людмила Серен, Эрзинден Алимаа Балдан, Өвүрден Аяс Саая, Мөңгүн-Тайгадан Сайын Иргит, Шораан Адан-оол Ляля Уула, Ай-Кыс Ховалыг, Чеди-Хөлден Александра Санаа, Чаа-Хөлден Лира Моңгуш, Чөөн-Хемчиктен Сырга Куулар, Бай-Тайгадан Михаил Салчак киришкен. Ол Тос-Булактың сценазының кырынга болуп турган-даа болза, ону сонуургап көрген чонга малчын аалдың кажаазынга эскурсиялап четкени-биле дөмей болган.

Түңнелинде шупту мөөрейжилерге акша шаңналдарны тывыскан. А эң дээди шаңналга – Сайын Иргит, бирги черге Аяс Саая, 2-ги черге Ляля Уула, 3-кү черге Сырга Куулар төлептиг болган.

“Мал ажыл-агыйынга аныяктарны өөредир, сонуургадыр сорулга-биле бо мөөрейни чылдың-на кожуун, республика чергелиг эрттирер” – деп, Сергей Оюн, ТР-ниң көдээ ажыл-агый яамызының төлээзи, жюри кежигүнү тайылбарлаан. “Тыва улустуң дөрт чүзүн малын тоотпалаар аялгалары дөмей эвес болур. Тоотпаларның аялгалары дөмейлежи берип-тир. Дараазында чылын чер-чуртунда улуг улустан тоотпа аялгаларын дыңнап билип алгаш, мөөрейге киржир боор дээрзинге идегээр мен.” – деп, Валентина Сүзүкей, культурология эртемнериниң доктору, жюри кежигүнү тайылбырлаан.

Ажылчын мергежилдерниң ат-алдарын болгаш эрге-туружун бедидер сорулгалыг мөөрейлер кожуун, республика, чурт иштинде үргүлчү болуп турар. Ворлдскиллс (WorldSkills) — тускай ажылчын мергежилдер талазы-биле делегей чемпионады бо чылын Россияга, Татар Республикага август 22-27 хүннеринде болур. “Алдын инчеек” мал ажылы-биле дорт харылзаалыг болгаш, тускай мергежилдиң мөөрейлерниң санынче кирип турар.

Сорулга — көдээниң ажыл-ишчилерин деткиири

Чеди чүзүн мал, өглер, кадарчылар, малчыннар, наадым — бо сөстер кижи бүрүзүнүң сеткилинге эргим чоок дээр болза, хөөредиг эвес боор. Ынчангаш наадым каяа-даа болурга, кижи бажы кизирт болур. Байыр наадымга чыглып келген хөй чон аразында аккыр баштыг өгбелер-даа, уруг-дарыын чедип алган ада-иелер-даа, аныяк-чалыылар-даа эңмежок. Ажылывыс аайы-биле республиканың аңгы-аңгы булуңнарындан келген чаңгыс чер-чуртугларывыс-биле аралажып чугаалажып, сеткил хөөнүн-даа, санал-оналын-даа дыңнадывыс. Ынчалза-даа дараазында медээ чугула болду.

«Көдээ ажыл-агыйы чурттуң экономиказының, садыг-саарылгазының хөгжүп сайзыраарынга дыка улуг ужур-дузалыг. Ынчангаш бистиң республикада мал, чер-даа ажыл-агыйынга боттарының кызыл күжү-биле ажыл-амыдыралын бут кырынга тургузуп алгаш, оон улаштыр чонга аъш-чем продукциязын садып-саарып, хандырылгаларны чедирер улустарны эрге-чагырга күрүне деңнели-биле деткип чоруур. Деткимче чүгле ооң-биле кызыгаарлаттынмайн турар. Чижээ, Мөңгүн-Тайга кожууннуң эрге-чагырга ажылының үлегери-биле көөр болза, совет үеде малчыннарның кажаа коптарып, сиген кезер сезоннуг ажылдарынга доктаамал дузалажыр организацияларны, албан черлерин хуваар системаны ам-даа ажыглап турар. «Аныяк өг-бүлеге-кыштаг» губернатор төлевилелиниң киржикчилериниң-даа ажыл-ижинге доктаамал дузаны чедирер организацияларны база хуваап каан. Ол дээрге көдээ ажыл-агыйны хөгжүдеринге чоннуң бот-боттарынга дузалажып демнежип турары ол.

 Амгы үеде көдээ ажыл-агыйы сайзыралдың белдиринде келген деп болур. Тус черниң аъш-чем бүдүрүкчүлерин деткиири, оларның аразынга чөптүг адааннажылганы тургузары күрүнениң экономиктиг хөгжүлдезиниң сорулгалары-дыр. Ынчангаш боттарының шудургу кызымакай ажыл-агыйы-биле чонга аъш-чем продукциязын садып, хандырлганы чедирип турар арат-фермер ажыл-агыйларны үнелеп, күрүне мурнундан деткимчени берип чоруур. Бистиң чуртувустуң 2012 чылдың август 22-де Бүгү-делегейниң садыг организациязынче (ВТО) киргени-биле Россияның бүдүрүкчүлериниң барааннарын, продукциязын даштыкы чурттарга садыглаар, делегейниң өске чурттарынга конкуренция-адааннажылга тургузар арга тургустунган. Республиканың эрге-чагыргазы бо ажылдарга хамаарыштыр чогуур хемчеглерни үе-шаанда кылып чоруткан. Арат-фермер ажыл-агыйларның кызымак шудургу ажылындан шупту чүве хамааржып турар деп санаар мен» — деп, Ульяна Моңгуш тайылбырлаан.

“Улуг-биче чонувустуң байырлалы Наадым-биле, эргим чонум! Ажыл-ишчи чонувустуң аразында малчыннарга алдар-мактал!” деп чараш аялгалыг ыр-биле, аажок чараш танцы-самы-биле аян тудуп чедип келген артистерниң Тос-Булакка концерти аажок солун болган. Аңаа республиканың бот-тывынгыр шилиндек чогаадыкчы коллективтери: Чөөн-Хемчиктиң “Сайзырал”, Мөңгүн-Тайганың “Меңги чечээ”,  Кызылдың “Раздолье”, Барыын-Хемчиктиң “Хемчик”, Эрзинниң “Эзир-Уя”, “Өлчей-Кежик” болгаш Сүт-Хөлдүң артистери, Тере-Хөлдүң ыраажылары Төмүр Тудуп, Алдынсай Баянова киришкен. Уяранчыг аялгалыг, чечен сөстүг тыва ырылары, малчын амыдыралга дүүштүр чогаадып тургускан танцы-самы улустуң сеткил-хөөнүнге эргим чоок болган. Чамдык көрүкчүлерниң өөрүшкүзү уян сеткилдиг кижиниң карааның чажы келир дээри-биле дөмей болду. “Малчыннарның ажыл-ижи чогунгур болзун! Мал-маганы дорунгур-ла болзун” – деп йөрээл-биле наадым байырлалды доозулган.

Рада ДЕМЧИК