Вячеслав Ондар: Бирги кезиишкинни 1984 чылда кылган мен

Вячеслав Ондар 1998 чылдың декабрь айдан тура бо хүннерге чедир Москвада ажылдап, чурттап чоруур. Вячеслав Ондар – Тыва Республиканың кадык камгалалының алдарлыг эмчизи, 2014 чылдан бээр Россияның эң шыырак травматолог ортопеди, медицина эртемнериниң доктору, Америкада ортопедтерниң «AAOS» база травматолог-ортопедтерниң делегей чергелиг «SICOT» академияларының кежигүнү.

 Бо хүннерде Тыва Республиканың Улустуң эмчизи Вячеслав Сүдер-оолович Россияның Н. И. Пирогов аттыг геронтология төвүнде ортопедия болгаш травматология кафедразының профессору, Россия болгаш делегей чергелиг симпозиум-хуралдарның доктаамал киржикчизи. Ол элеп калган чүстер орнунга титандан бүткен кылымал чүстерни эптей салып, кезип эмнеп турар. 60 хире эртем ажылдарының автору, чүстерге 4000 ажыг эндопротез кезиишкиннерни кылган база кажык сыйыы-биле катай таваңгай булчуун болгаш Пертестиң аарыында буттарның тепкиижин катап тургузар эмнээшкин талазы-биле ийи патентилиг.         

Вячеслав Ондар – Москвада медицинаның дээди өөредилге черлеринде Тывадан келген студентилер, ординаторлар, аспирантыларның Ассоциациязының үндезилекчизи, Москвада «Тыва чаңгыс чер-чурттугларның» президентизи.Москвада тыва эмчилерниң болгаш эмчиниң дээди өөредилге черинде студентилерниң Ассоциациязының ажылын Вячеслав Ондар база спикер – академик Н.Н. Бурденко аттыг НМИЦ-ниң нейрохирургияда эмчи-ординатор Байыр Домбаанай, Ассоциацияның амгы үеде даргазы Марина Кенден олар демниг организастап, план езугаар чыыштарны бедик деңнелге эрттирип турарлар.

 «Азия диптиң кижилери» деп номнуң бешки томунда «Амыдыралдың шылгалдазы» деп очеригимден Байыр Домбаанай мени эмчи деп билип алгаш, Москвада тыва эмчилерниң VII хурал-чыыжынче чалаан. Аңаа профессор Вячеслав Ондар-биле чугаалажыр аргалыг болдум. 

Зоя Донгак: Вячеслав Сүдер-оолович, Москвада тыва эмчилерниң болгаш эмчи талазы-биле дээди өөредилге черлеринде студентилерниң Ассоциациязын үндезилээр деп шиитпир кажан база кандыг сорулгалыг тыптып келген ирги?

Вячеслав Ондар: 2013 чылдың сентябрь 28-те Ассоциация үндезилеттинген. Ооң кол өзээ – Тывадан үнген студентилер. Кол сорулгазы болза, студент чылдарындан-на медицина биле эртемни холбап өөрензиннер дээш, база ол ышкаш ынчалдыр-ла чоок таныжып алгаш, бот-боттарынга дузалажып, медицинада эртем талазы-биле хөгжүлдеге боттарының үлүүн киирзин дээш Ассоциация тургустунган.  Мээң ийи оглум кайызы-даа Россияның Улустар найыралының университединиң (РУДН) медицина факультедин дооскан боорга, студент чуртталганы дыка эки билир мен. А бо сургуулдар дээрге, мээң ийи оглум-биле дөмей төлдер ышкажыл. Эмчилер хуралдарынга мынчаар чыглып турарга, кым чурттаар чер чок хилинчектенип турары ийикпе, азы өөредилге талазы-биле дузалаары дээш өске-даа берге айтырыглар билдинип кээр. Оларны үзе шиитпирлеп, шыдаар шаам-биле дузалап турар мен. Эртем-практиктиг мындыг конференцияларны чылда ийи катап эрттирип турар бис. Кандыг темага эрттирерин баш удур тодаргайлап алгаш, мээң дузам чокка боттары-ла таныштырар илеткелдерин белеткеп алырлар.

З. Донгак: А сөөлгү VII, VIII, IХ, Х-гу хуралдарга олурушкаш, билип турарымга, чылдан чылче студентилерниң илеткелдери көзүлдүр-ле экижип кел чыдар. Азы чүгле меңээ ынчаар сагындырганы ол бе, Вячеслав Сүдер-оолович?!

В. Ондар: Эң баштайгызынга бодаарга, сөөлгү 2-3 чылда депшилгелиг өзүлде бар. Чүл дизе, хөй чыл ажылдаан, арга-дуржулгалыг чамдык эртемден эмчилер безин 10 минута иштинде бодунуң бодалдарын бо сургуулдар дег мынчаар тода илередип шыдавас болдур ийин. Эртемге даянган ол илеткелдерин слайдыларга көргүспүшаан, олар профессорлар дег илеткей бээрге, өөрүп орар-дыр мен.

З. Донгак: Тыва АССР-ниң алдарлыг эмчизи Виктор Александрович Верещагинниң чырык адынга тураскааткан эртем-практиктиг конференцияны дыка сонуургадым. Ол дугайын делгереңгей чугаалап бериңерем.

В. Ондар: Тыва АССР-ниң алдарлыг эмчизи Виктор Александрович Верещагинниң чырык адынга тураскааткан эртем-практиктиг конференцияны Тывавыстың кадык камгалалында хоочун эмчилер-биле кады «тыва эмчи москвачылар» бедик деңнелге организастаан бис харын.Тываның-даа, Москваның-даа эмчилериниң илеткелдери, сактыышкыннары дыка солун, дээштиг болган. Аныяк студентилер-биле хоочун эмчилерниң аразынга арга-дуржулга солчуушкуну, хоочун эмчилерниң, мээң бодумнуң чаа-ла кезер эмчилеп ажылдай берген үемде баштайгы базымнарывыстың сактыышкыннары, эргиде чуруктар сагыш-сеткилди хөлзедип кээр чорду.

 Чүгле эртем-практиктиг хурал-суглаадан аңгыда, Москвада чүгле эмчи эвес, тыва студентилер аразынга пляжка хол бөмбүүнүң маргылдаазын эрткен чайын дыка демниг эрттирдивис. Өөредилгезин доозуп алгаш, бистиң аныяк өскенивис Тывавыстың хөгжүлдезинге дөмей-ле үлүүн киирер деп идегээр мен. Ылаңгыя Москвада чырык күзелдиг, туруштуг, соруу күштүг эмчи сургуулдарымга – Тываның кадык камгалалының келир үезинге бүзүрелим, чоргааралым күштүг. Оларны ынчаар эки кижизиткен ада-иезинге өөрүп четтиргенимни илереттим. Кым-бир кижини дээр үндүр мактавас мен, шупту шыдаар улус.         

З.Донгак:  Вячеслав Сүдер-оолович, эмчи болур күзелдиг турдуңар бе?

В.Ондар: Хамык чүве авамның кады төрээн акызының кадайы Тоюнмаа Степановна Күжүгеттен эгелээн. Ол Томск хоорайга эмчи институдун дооскаш, Кур-Чер суурувустуң участок эмнелгезинге терапевт эмчи кылдыр хуваалда езугаар ажылдай бергеш, артында-ла бистиң бажыңывыска чурттап турган. Бистиң төрел аймакта ол бир дугаар эмчи, ак халаттыг Тоюнмаа Степановнаны эге школага өөренип тургаш-ла, дыка сонуургаан мен. Ажылынга кызымак эмчи күүйүм Тыва АССР-ниң алдарлыг эмчизи апаарга, амырап турарым аажок, мен база ол ышкаш эмчи болуйн адырам деп күзелим ынчаар тывылган чүве. Кады төрээним Любовь Сүдер-ооловна база ооң чаңгыс классчылары Роза Монгуш биле Рая Монгуш Кур-Чер суурувустуң ортумак школазын дооскаш, Красноярскиниң эмчи институдунга өөрени бергеннер. Дыштанылгаларда чанып кээрлер, аравыста чугаа чүгле медицина темазы боор: анатомия, профессорлар, өөредилгениң бергезиниң дугайында дээш… Оларның ол чугааларының солунунга кижи Красноярскиде эмчи сургуулу мен бодум апарган дег, сонуургап кайгаанымдан арта аксым ажыттына берген, таалап дыңнаар турдум. Ол бүгүнүң соонда чүгле эмчи болурун дам-на күзээр апарган мен. Кажан угбам институт доозуп турда, мен Кур-Чер суурга 10 классты доозупкаш, угбам дег чүгле Красноярскиниң эмчи институдунче кирер деп үзе шиитпирлепкен турдум. Кирип алгаш, ону доостум-даа.

З.Донгак: Школаны дооскаш, эмчи институдунче дораан дужаап кирип алдыңар бе, Вячеслав Сүдер-оолович?

В.Ондар:  Институтчедораан эвес, 1976 чылда ортумак школаны шупту бештерлиг доостум. Алдын медаль алырда, доозуп тургаш эвес, а өөредилге чылының эгезинде-ле дыңнадырын бистиң школаның директору билбээн болгаш мен алдын медаль чок арткан болдум.           

Красноярскиниң эмчи институдунче тыва доозукчуларга бюджеттиг чаңгыс олутче 10 кижи Кызылга келгеш, Тываның башкы институдунга дужаадывыс. Шылгалдаларның түңнелин бижээн чарлалды көөрүмге, мен биология, химия, физика шылгалдаларын бештерге, эдертигни «ийи» демдекке дужааган болдум. Бештер аразында ол 2 демдекти ылавылап-даа көөрүмге, шынап-ла «ийи». Мээң чанымга олурган, Красноярскиниң башкы институдунуң күш-культура салбырынче дужаап турган менден шала улуг оол, мээң эдертиимни дүжүрүп бижип алгаш 5 демдек алган болду (Красноярскиге сөөлүнде ол эжим биле найыралдыг эдержип чордувус). Бир-ле начальниктиң оглунга шаптык боорумга, ынчапканын ам харын билип чор мен. Ол оол институтту бир дугаар курска-ла ара октапкан. А ынчан хомудаанымдан ыглапкаш, ректор Хомушку Саинотович Алдын-оолче киргеш, бижээн ажылымны көргүзерин дилээн мен. Ында чаңгыс-даа частырыг чок, чүгле үш домактың адаан кызыл шыйыг-биле шыйып каан болду. Ректор: «Мен база шуптузун көрүп тур мен, сайгаржыр бис, ам медицинаже хостуг олут чок, эмчи орнунга Москвада көдээ ажыл-агый институттары бар, ынаар кирип болур сен» дей-дир. Сес харлыымда өөренген болгаш октябрьда 18 харлаптарымга-ла, шеригже апаар дээш чөпшээрештим. Ынчалдыр-ла Москваның Тимирязев аттыг көдээ ажыл-агый академиязының үнүштер камгалалының факультединче киргеш, аңаа бир чыл өөренгеш, катап-ла Красноярск кайы сен дээш хаптым. Оон күзелим бүткен, Красноярскиниң эмчи институдунга (ам ол академия апарган) өөрени берген мен.

З.Донгак: Ада-иеңер, кады төрээннериңер дугайында сонуургадып көрүңерем? 

В.Ондар: Бистиң өг-бүлевис найыралдыг-даа, хөй-даа улус бис: эң улуг акым Сергей, үш угбам Ольга, Любовь, Майя, а мен – эң хеймери мен. Ада-ием биле акымның ам аравыста чогу дыка хомуданчыг-дыр. Эң улуг угбам Ольга Сүдер-ооловна амгы үеде хүндүлүг дыштанылгада, а арткан ийи угбаларым ам-даа ажылдавышааннар, Любовь Сүдер-ооловна педиатр эмчи, Светлана Сүдер-ооловна төрээн Кур-Чер суурунда физика, математика башкызы. Ачам Сүдер-оол Чамбаловичиниң кылбас-тутпас ажылы чок, дыка шевер кижи, аныяандан тура сөөлгү хүннеринге чедир совхозка тудугжулап чораан. Ону чон «алдын холдуг» дижир чүве. Ачамның алыс чурту – Сүт-Хөл, ол хөй төрелдери-биле Сүт-Хөлден Таңды кожуунче көжүп келгеш, Кара-Сугнуң (ол дээрге – «Победа» совхозтуң төвү – Целинное суур, Чедер-дир) таваан салчып, сууржуткан. Авам Хүвер Сереновна баштай поварлап, оон совхозтуң хой бригадиринге (ынчан авамны күзелдиим-биле эдерип, кадарчыларга бо-ла кады баар турдум), сөөлүнде ол көдээ совет даргалап турду. Авам хүндүлээчел, төрелзек, биче сеткилдиг кижи. Чаңгыс чижек: эге класстарга өөренип турумда, он ажыг хөй эштеримни бир-ле аалчы, улуг улустар дег, аъш-чемни кылгаш, столга долгандыр олуртупкаш, ашкарып-чемгерер турду ийин. Авамның ачазы – Серен Арапаевич Күжүгет Тыва Арат-хувискаалчы армияның командири, Кызыл хоорайның баштайгы мэри, Тыва Республиканың алдарлыг малчыны, «Хүндүлелдиң демдээ» ордениниң кавалери кижи. 1938 чылда кырган-ачамны контрреволюционер деп нүгүлдээш, баштай адып шиидер деп тургаш, харын-даа 8 чыл хоругдалга артар кылдыр эде шииткен, оон сөөлүнде барып агарткан. Кур-Чер суурнуң чону кырган-ачамның адын адавас, чүгле «Комиссар» дээрин сактыр-дыр мен. Чуртталгазында ак-караны, бергелерни шыдап эрткен, амыдыралының сөөлгү хүннеринге чедир төрээн суурувустуң хөгжүлдезинге үлүүн киирген боорга, бир кудумчунуң адын кырган-ачамның ады-биле мөңгежиткенинге чоргаарланып чоруур мен.

Кур-Чер суур – «Победа» совхозтуң төвү. Ол миллионер совхозту төлептиг күш-ажылы-биле Доржу Сааяевич Дандар, Очур-Сат Сүрүнмаевич Сарыглар, Калдар-оол Кырган-оолович Ооржак болгаш өскелер-даа республикага диңмиредир алдаржыдып чордулар. Биске Социалилистиг К\ш-ажылдың маадыры, механизатор Василий Оюнович Янчатка Салчак Калбак-Хөрекович Тока ооң ол алдын сылдызын хөрээнге кадап чыдырда, клубтуң чырыы өшкенин ам-даа сактыр-дыр мен. Бистер, школачылар бичиивиске чалынмайн, хову-шөлдерге, тараа ажаарынга, стахановчулар дег демниг, хөглүг ажылдап чордувус. Ол бүгүден ам чүү-даа артпаанынга хомудаар-дыр мен.

З.Донгак:  Школачы чылдарыңарны сонуургадып көрүңерем?

В.Ондар:  Школачы чылдарым – эң солун үе. Бичии класстарга өөренип тургаш, 4 демдек апкаш, эштеримден ыяткаш, бүдүү ыглаптар чордум. Чоорту арным частып, пионер дружиназын даргалап, харын-даа школаның комсомол организациязының секретары турдум. 9 класска мени эки өөреникчи, хөй-ниитичи дээш, ЦК ВЛКСМ-ниң «Тергиин өөредилге дээш» хөрек демдээ-биле шаңнаан. Черле ынчаш, суурувус, ылаңгыя мээң бажыңым чоок-кавызы – найыралдыг, спортчу штаб турган. Кандыг оюннарны ойнавадывыс дээр…  Чижээ, «Спартак» деп кино соонда ооң маадырларының рольдарын ойнап кириптер бис, кол маадыр Спартак – мен боор мен. Кудумчулар аразынга лаптулап, хол бөмбүү, баскетбол, лыжа, хостуг хүреш маргылдааларын үргүлчү эрттирер турдувус. Үе ындыг турган.

З.Донгак: Кайы, шупту оолдар эки өөренир, чурумнуг, спортка ынак турган бе?

В. Ондар: Эки өөренир, үлегерлиг, корум-чурумнуг оолдар аразынга берге кижизидилгелиг оолдар база турган. Дең-дески чүве кайда боор!? Кур-Чер суур боттарының спортсменнери-биле ынчан алдаржып турган. Хостуг хүрешке бистиң тренеривис Федор Хажыкпанович Ондар ССРЭ-ниң спорт мастери атты Тыва АССР-ге ийи дугаарында чаалап алган. Бистиң суурувустан ат-сураглыг мөгелер: алышкылар Юрий болгаш Александр Монгуштар, алышкылар Анатолий болгаш Владимир Тюлюштер, Мартый-оол Пильчин, Александр Оюн, Игорь Быштак-оол олар шылгарап турдулар.

Школачы чылдарымда бир хомуданчыг чүве, 6 класс турумда ада-ием чарлы бергени. Оларның кыржып турганын безин чаңгыс-даа дыңнаваан мен. Та чүү дээш кады чурттавайн барган улус, черле билбес мен. Ындыг бергени эрткен болгаш кандыг-даа уруг бүдүн өг-бүлеге аас-кежиктиг өссүн деп күзээр мен.

З.Донгак: Ада-иеңер ийи аңгы чурттай бээрге кымның-биле арттыңар?

В.Ондар: Ачамны чааскаандырзын каап шыдавайн, мен ооң-биле школа дооскужеге суурга артып калдым. Авам Барыын-Хемчик районнуң Эрги-Барлык суурунче көже бээрге-даа, мен аңаа үргүлчү аалдап чеде бээр турдум. Менден улуг акым, угбаларым тускайланып, өске районнарга чурттап, дээди өөредилге черлеринге өөренип турза-даа, ачам-биле меңээ даады чедип кээр турганнар. Ам авам-даа, ачам-даа аравыста чок. 1923 чылда төрүттүнген ачам 60 харлап чорааш, кызыл-өөш ыжыындан, а 1925 чылда төрүттүнген авам, 73 харлыында ийи дакпыр чартыктааш, бурганнадылар. Эргим кижилерим чырык өртемчейден чарлып чорза-даа, сеткилимде чырып чоруурлар.

З. Донгак: Эртем ажылын кажан бижип эгелээн силер, Вячеслав Сүдер-оолович?

В. Ондар: Студент чылдарымда-ла кижи тургузуу өөренир эртем – анатомияны база кезип эмнээрин – оперативтиг хирургияны дыка сонуургай берген мен. Ооң соонда 3-кү курстан эгелеп, ылап эртемче шымнып кирипкен мен. Студентилерниң эртем ниитилелинче кирип алгаш, медицинаның хөй адырларындан дораан-на хирургияны шилип алдым. Кадык ак күскелерни өжегерээн стафилококк-биле хораннаптарывыска, оларның мага-бодунга ириңниг балыглар тыптып кээрге, оларны ол шагда модага турган гелий-неоннуг лазер-биле (ЛГ-75) эмнеп турдувус. Мээң эртем талазы-биле удуртукчу башкым Младенцев ол темага кандидаттың диссертациязын камгалап алды. А мээң студент кижиниң эртем ажылының ады – «Гелий-неоннуг лазер-биле ириңниг балыгларны эмнээри» турган. Ол арга-дуржулгамның түңнели хүннүң-не көстүп, меңээ идегелди берип турган. Ак күскелеримни лазер-биле эмнеп, клоптар чемгерип турумда, хостуг үем шуут чедишпестээн. Хөнүп бар чыткан ынак хостуг хүрежимге белеткенир, маргылдааларга киржир аргам эвээжээн. Хүреш бе, азы эртем бе? — деп айтырыг тургустунуп кээрге, 3-кү курска хүрешти соксаткаш, ам шуут чүгле эртем дээш карак кызыл туржуп кириптим. Өөренип турарым эмчи институдунуң чоогунга Красноярск крайның 1 дугаар клиника эмнелгезиниң ириңниг хирургия салбырынга беш, алдыгы курстарга күжениишкинниг терапия салбырынга (пост интенсивной терапии) ортумак эртемниг эмчи (медбрат) кылдыр ажылдап турдум. Ириң-сарыңныг-даа болза, ижин-шөйүндүде өт, ойбактар кезип эмнээр ол салбырга тааржып, байгы ал-сагыжым-биле бердинипкен турдум. Сөөлүнде барып, амыдыралымда кол чүве – травматология апаары ынчан дүжүмде-даа чок турган болгай. Алдыгы курсчу студент тургаш-ла, эртемге үндезилээн ажылым-биле делегей чергелиг конференцияга институдумну төлээлээш, шаңнал алганым кажан-даа уттундурбас.

З.Донгак: Эң баштайгы, бот-тускайлаң кезиишкиннерни (операцияны) кажан, каяа кылган силер?

В.Ондар: Ам чаа чугаалааным Красноярск крайның эмнелгезинге 6-гы курска медбрат бооп ажылдап турган ээлчээмде, дежурный хирург эмчиниң хыналда-контролю-биле бир-ле дугаар согур-шөйүндүлээн кижиге аппендэктомия дээр кезиишкинни кылдым. А шуут бот-тускайлаң кезиишкинни институтту доозупкаш, Тывага 1984 чылда кылдым. Ол мынчаар болган чүве. Институт соонда август 1-де интернатурам-даа эгелээн, мени Чадаана хоорайның район эмнелгезинче бир ай хуусаалыг чортупкан. Ынчан аңаа хирургия салбырын мээң аажок хүндүлээрим Валерий Самбылдаевич Ховалыг удуртуп турган. Ол меңээ бот башкарлып ажылдаарын сүмелээн. Чаа-ла ажылдап чорумда, дыка нарын, кончуг харыысалгалыг таварылга болган. Чүл дизе, август ортаа үезинде мээң дежурствомда тынмас-даа, шуут көк баар апарган 3-4 харлыг оглун куду баштандыр тудуп алган, «оглум 5 копеектиң чоозун сыырыпты!» — деп, дыка девидээн ава кижи келди.

Ындыг таварылгада чүгле дүрген хемчег албаска хоржок, мен дүрген-не аксы, думчук дамчыштыр тынып албастаан ол чаш кижиге трахеотомия дээр кезиишкин кылыптым – трахея дужундан кескеш, боостаазынга тускай трахеостомиктиг хоорзажыгаш салыптым. Өршээ хайыракан! Бичии кижим боостаада мээң эптештир салыпканым хоорзажыгаш дамчыштыр тынып, мүн-не арны-бажы өң кирип, дирлип келди оң. Дораан санитар вертолет кыйгыртыптым, ол үеде санитар авиациязы дүрген болгаш дыка дээштиг, харыысалгалыг ажылдап турган, оолчукту баштай Кызылче, а оон Красноярскиже трахеяда мээң салганым хоорзам-биле кады апарган. Аңаа ам-на боостаада тырлы берген 5 копеектиң чоозун уштуп каапкан. Ол оолчугаш сөөлүнде барып стоматолог эмчи болган, Кызыл районнуң Каа-Хем суурунда кожуун поликлиниказында ажылдап турар Артас Викторович Ооржак эмчи ол болбас ийикпе.

З. Донгак: Медицинада эң берге адырларның бирээзи – травматологияны канчап шилип алдыңар?

В.Ондар: Субординатураны ниити хирург кылдыр доостум. Ол үеде республиканың кол хирург эмчизи Лидия Михайловна Козлова мени Чадаана соонда Тес-Хем районче чортупкан. Аңаа бир ай ажылдадым. 1984 чылдың ноябрьда Кызылга кээримге, республика эмнелгезиниң хирургиязында хос олут чок боорга, травматология салбырының эргелекчизи Виктор Александрович Верещагин мени травматолог эмчи кылдыр ажылдаарын сүмелээн. Боданмайн-даа чөпшээрежипкен мен. Бодунуң мергежилин дыка билир, аңаа кончуг бердинген, ак сеткилдиг, дузааргак Виктор Александрович эмчи-биле эгин кожа ажылдап чораанымга дыка чоргаарланыр мен. Ынчан бистиң салбырга республикада травматологияның кол өзээ – кайгамчык-даа травматологтар ажылдап турган: Вячеслав Иванович Наумов, Сергей Леонидович Костюков, Леонид Зямович Осмоловский, Валерий Петрович Насюрюн. Олар шупту мээң дагдыныкчыларым! Бо эмчилер ышкаш ажылдап билир шак ындыг эмчилерни бөгүн чаңгыс черге чыып, ажылдаары берге-ле. Шыдаар-ла эмчилер! Ынчангы сыйыктарга ажыглап турган имплантыларны бөгүн амгы шагның сайзыраңгай медицина дериг-херекселдери-биле деңнээрге, чөгенчиг-ле. Космосче шагда-ла ужудуп эгелээн хиревисте кижиге эң херек имплантыларны ССРЭ-ге кылбайн, ажыглавайн турганы эртем талазы-биле чыдып калганывыс-тыр.

З.Донгак: Москваже чоруурунуң мурнунда республиканың 1 дугаар эмнелгезиниң травматология салбырынга ол хевээр ажылдап турдуңар бе, Вячеслав Сүдер-оолович?

В.Ондар: Чок. Ортопед-травматологтап 1985-1987 чылдарда, 1987-1990 чылдарда өрттенген улус эмнээр салбырга ажылдааш, 1991-1998 чылдарда диагноз салыр салбырны эргелекчиледим.

Ол ажылдап тургаш, өрттенген улуска дуза чедирер албан черин организастап, АТУ-луг болгаш инфракызыл херелдениишкин-биле палаталарын дерип, шимээн мен. Ынчан өртең балыгны шарыышкын чокка бир дугаар эмнээрин, өлүгленген кештиң орнунга чаа кешти эрте солуур пластиктиг кезиишкиннерни чаа-ла ажыглап эгелээн турдум. Москваның өртеңнер эмнээр Төвүнде ышкаш перфораторларны бистиң заводувуска кылырын организастаан мен.

Тыва Республиканың хирургия практиказынга бир-ле дугаар бодумнуң өмүнээмден ажыглаан кезиишкиннерим мындыг: чилиглиг сөөктер сынганда дөрт-булуңчуктай кезер өзек-биле болгаш «LSP» пластиналар-биле остеосинтез кылыры, сынгаш, чирилген сөөктерни дамыр бутчугаштыг сөөк трансплант-биле солууру, улуг дамырлар кемдээнде аутовеналыг пластика кылыры, таваңгайга, холдуң салаа-сайгыдынга катап плантация кылыры, таз-дөңмектиң болгаш дискектиң чүстеринге Россияның болгаш даштыкының эндопротез кылыры.

З.Донгак: Вячеслав Сүдер-оолович, Кызылдан Москваже кажан, канчап чедип келдиңер?

В.Ондар: Хамык чүвениң эгези Айдыс оглумдан эгелээн. 1998 чылда Айдыс Россияның улустар найыралының университединиң медицина факультединче кирип алган.

Ол үеде республикада шупту эмчилер, башкыларга ай-айы-биле шалың бербес турган. Өг-бүлемде кадайым Татьяна – эмчи, мен база – эмчи, кайывыстың-даа шалың алыры берге. Ол үеде Москвада өөрени берген студент оглумга дузалаар дээш кандыг арганы ажыглавадым дээр: арга чадаарда крупа аймаан, конфеталарны посылкалап, хууда машинамга Красноярск, Абаканче таныыр эштеримни аай-дедир чедирип, а олар оон садып алган сосискаларын Кызылга хот-дог кылгаш, садып турдулар. Ол сосискалар шоолуг-даа саттынмас. Бир катап эш-өөрүм аразындан Вячеслав Яндай-оол меңээ «Слава, а чүге сен бодуң Москваже дап бербес сен? Кылбазың чок кижи, сен аңаа дораан ажылды тып аар сен» — деп мындыг сүме каткан.

Аттажымның ол чугаазының соонда найысылалче чүгле ажылдап эвес, а аспирантурага база өөренир бодай бердим. Сагыш ышкаш чүве кайда боор, аспирантураже хүлээп алыышкын төнген болду. Боданып тургаш, шагдан бээр таныырым башкым, профессор Валерий Григорьевич Голубевче долгадым. Ол ынчан Россияның медицина академиязының травматология болгаш ортопедия кафедразының эргелекчизи турган. 1998 чылга чедир Москвага травматологияда чаа арга-дуржулга талазы-биле специализацияны беш катап эрткен мен. Профессор Голубев Кызылга кээрге, ооң-биле мен кады кезиишкин кылыр турдум. Ынчалдыр-ла бис ийи чоок өңнүктер апарган бис. Башкым-биле телефонга чугаалашканым соонда, Валерий Григорьевич мынча дээн: «Аспирантураже хүлээп алыышкын доозулган-даа болза, бир эвес Тываның Чазаа бо дораан бистиң академияже бир олуттан дилээр болза, дузалаптар аргавыс бар» деп сүмеледи.

Чазакка чеде бээримге, Россияның президентизиниң төлээзи кылдыр мээң коллегам, диш эмчизи Калындуу Чадамбаевич Монгуш мени хүлээп алгаш, академияның ректорунуң адынче телеграмма чортупкан. Эртенинде кадык камгалал яамызындан меңээ аспирантураже олутту бергенин дыңнаткан. 1998 чылдың декабрь 21-де Москвага келгеш, философия, немец дыл, кол эртемимге шылгалдаларны дужааптарымга, аспирантураже хүлээп алган.

З.Донгак: Ырак республикадан келген эмчи Москвага ажылды канчап тып алдыңар?

В.Ондар: Травматология салбырларында хостуг чер чок болгаш үш ай иштинде ажыл дилеп келдим. Адак соонда арай деп-ле хоорайның 1 дугаар эмнелгезинге чүгле дежурный травматолог кылдыр ажылдай бердим. Кызылга ышкаш, ол-ла билир ажылым боорга, бергедешпедим-даа.

Бир чыл эрткенде, ам база Валерий Григорьевич Голубев менден айтыра-дыр: «Кандидат диссертацияңга кайы хире материал чыып алдың?» «Бир чыл иштинде элээн хөй материал чыып алдым». «Москва облазында, Красногорск хоорайга барып, четпес материалдарың чедирип албас сен бе?» дээрге, ынчаар-ла Красногорск хоорайже чоруптум. Ында эмнелгениң кол эмчизи, медицина эртемнериниң доктору Геннадий Михайлович Кавалерский баштай мени дежурстволарга, оон чартык ставкага, сөөлүнде барып, бир палатага диссертациямга хамааржыр аарыг кижилерни эмнээримни чөпшээрээн. Чартык чыл эрткенде салбыр эргелекчизи-биле чергелештир Москва облазының Красногорск районунуң травматолог кол эмчизи апардым.  2000 чылдан 2003 чылга чедир үш чыл иштинде Красногорск районнуң практиказында бир дугаар хендирбе травмаларынга чаа-чаа кезиишкиннерни, Илизаровтуң аппарадын ажыглап тургаш, сыйыктарны эмнеп, улуг чүстерниң эндопротезированиезин, өрттенген соонда сорбуларга пластиктиг кезиишкиннерни кылып турдум. Шупту талазы-биле кончуг эптиг «люкс» класстың палаталарында пациентилерге спонсор дузазын көргүзерин организастаан мен.

2004 чылдың январьдан эгелеп, 2006 чылдың декабрьга чедир инвалидтерниң экспертиза болгаш реабилитациязының Федералдыг төвүнүң клиниказынга хозрасчеттуг салбырга ортопед-травматологтап турдум. Эгин болгаш дискек аарыглары болгаш кемдээшкиннеринде кылымал чүстер салырын сайзыраңгайжыдып, ортопедия салбырынга чаңгыс-даа орун хос турбас кылдыр, кезиишкиннерниң 34,4 хуузун 89 хууга чедир ынчан өстүрген бис.

Федералдыг төп клиникага ажылдавышаан, Москваның № 85 клиниктиг эмнелгезинге неделяда бир катап барып турдум. 85 дугаар эмнелгеде эртем талазы-биле кол эмчиниң оралакчызы, медицина эртемнериниң кандидады Александр Алексеевич Кутин таваңгайлар эмнээр талазы-биле мергежээн кижи. Ол нарын, дуза херек таварылгаларда мени кый дептер турган. Бир катап кол эмчи боду, профессор, Россияның алдарлыг эмчизи Олег Сергеевич Цека эмнелгениң ийиги каъдында бассейнинде суг чок, он беш чыл октаттынган малгаш-биле эмнээр черже айыткаш, «Бо салбырның эргелекчизи болур силер» дей-дир. Чүү-даа чок, доозун-довурак үглээн ээн черге канчап салбыр эргелекчилээр кижи боор мен деп бодадым. Ол мени өттүр билген-даа дег: «Шупту чүве удавас болу бээр, чүгле ажылдап билир силер, бо травматология салбыры чүгле силернии болур эвеспе» деп, бүзүрелдиг чугаалай-дыр.

Ооң соонда шынап-ла Олег Сергеевич-биле кады Германияга барып, чаа ажыттынып турар травматология салбырывыска херек аппаратура, эртемге үндезилээн дериг-херекселди хынамчалыг көрүп, ажылдадып, арга-дуржулга солчуп шаг болдувус. Ынчалдыр-ла сентябрьдан эгелеп, Россияның Федералдыг эмчи-биологтуг агенствозунуң 85 дугаар клиниктиг эмнелгезинге травматологтап кириптим. Ол агенствону Россия Федерациязының алдарлыг эмчизи, медицина эртемнериниңң доктору, профессор Владимир Викторович Уйба удуртуп турган. 85 дугаар эмнелге дээрге, ол хөй адырлыг Агенствонуң көңгүс бичии эмнелге чери-дир ийин.

 2008 чылдан эгелеп, күрүне программазы-биле шиңгээткен квоталары чылдың өзүп турар кылдыр бедик технологтуг эмчи дузазын чедирер талазы-биле салбырымны шыңгыы хынап, бот хууда кызып ажылдааным түңнелинде, 85 дугаар эмнелге Россияның ФМБА болгаш Москваның деңнелинче үнген. Ол чүл дээрге, удуртканым травматология-ортопедия салбырынга амгы шагның бедик технологтуг эмчи дузазы – улуг чүстерге эндопротезирование база хендирбе аарыгларында болгаш кемдээнде операциялар кылып эгелээн мен. Спортттуң шупту хевирлеринге Россияның чыынды командаларының кежигүннерин, ССРЭ-ниң болгаш РФ-тиң Улустуң артистерин, Россияның улуг театрының, Станиславский болгаш Немировича-Данченко аттыг театрларның алдар-сураглыг артистерин салбырымга чедиишкинниг эмнеп турдум. Бир чыл чартык иштинде травматолог-ортопед салбырын дериг-херексел-биле четчелеп турар үевисте травмалыг улусту хирургия салбырынга эмнеп турдувус. Орук-транспортунга (ДТП) кемдеп-кергээн улуска эмчи дузаламчызын көргүзер ол салбырны ажыдарынга «Кадыкшыл» деп федералдыг программа-биле ийи чүс миллион акшаны берген. Ол-ла программага дүүштүр 85, 7, 79 дугаар эмнелгелерни Москваның долгандыр чоруур уундан тик километрге чедир Каширское шоссе оруунга хамааржыр кылдыр хуваап каан турган.

З.Донгак: Россияга кылган протезтерни салбайн, чүгле даштыкы протезтер ажыглап турар силер бе?

В.Ондар: Ийе. Чүгле импорт протезтерни АКШ, Швейцария, Германия, Англияның фирмаларындан ыяк хынааш, садып ап турар бис. Ону садарда, кандыг байдалда, ол фирма протезтерни канчаар кылып турарын суглуг караам-биле көрүп, судалдыг холум-биле тудуп тургаш, каш катап хынааш, фирма-биле керээ чаргаш, садып алыр мен. Шынар чок протез дээш арным кыспас ужурлуг. Ынчангаш даштыкы чурттарже үргүлчү эвес-даа болза, чылда бир катап албан сургакчылаар-дыр мен.

З. Донгак: Кайы-кайы даштыкы чурттарга бардыңар? Аңаа ажылдаарын сүмелеп турду бе?

В.Ондар: Европа чурттарының колдуунда Англия, Бельгия, Венгрия, Германия, Испания, Италия, Чехия, Швейцария база АКШ-ка баргыладым. Үстүнде адаттынган чурттарга арга-дуржулга солчуп, стажировка эртип, протезтер садып ап, чаңгыс эвес удаа чордум. Швейцарияга артып каарымны сүмелеп турду. Ол мынчаар болган чүве. 2003 чылда Цюрихке неделя хуусаалыг арга-дуржулга солчур семинарга ортопедияда делегей чергелиг шылгараңгай дөрт кижиниң бирээзи боор профессор Питер Окснер (Peter E. Ochsner)-биле чоок таныжып алдым. 2005 чылда шөлээм үезинде баш удур дугурушканывыс езугаар Листаль (Liestal) хоорайда профессорнуң удуртуп турары ортопедия клиниказынче очулдурукчу ап алгаш, стажировкалап чоруптум. Эртенгиниң 7 шактан, кежээкиниң 19 шакка чедир клиникадан үнмейн, 1 ай иштинде (ийи дыштаныр хүннүг турдум) швейцар эмчилер-биле операциялар кылып турдум. Чогум-на ынчан профессор Окснер Швейцарияга ажылдаарымны сүмелээн чүве. Өг-бүлем дүгде, англи, немец дылдарны хандыр билбес кижи артып каап шыдавадым.  А кажан Москвага 85 дугаар эмнелгеге бачым ажылдай бергеш, даштыкы чурттарже чедерин шуут уттупкан мен. Чүл дээрге, ол үеде Россияга делегей чергелиг стандарттар – кылымал чүстер-биле ажылдаар арга база тыптып келген.

З.Донгак:  Кандыг материалдардан кылымал чүстерниң имплантыларын кылып турарыл, Вячеслав Сүдер-оолович?

В.Ондар: Колдуу титандан кылыр. Мөңгүннелчек ак өңнүг, чииги кончуг ТИТАН – самолет, корабль, ракета, суг адаанга хеме, реактор, амгы шагда нептереңгей мобильдиг (сотовый) телефоннар кылырынга чугула херек бүдүмел. Москвада бирги космонавт Юрий Гагаринге тураскаалды база титандан шуткуп кылган. Таз-дөңмектиң, дискектиң протезтерин арыг титандан база кобальт, хром, молибденден ооң холумаа-биле, чамдыкта керамикадан база кылыр.

Имплантыларны мөңгүн-биле халдавырлыг аарыгларга удур доозунналдырар. Сөөлгү үеде сөөктү дүрген тудуштурарынга гидроокись апатитти чедиишкинниг ажыглап турар. Протезтер чеже-даа аңгы-аңгы болза, ооң кол материалы ыяап титан боор.

Кылымал чүс дээрге – бүдүн организм-дир. Кижиниң хар назынын, канчаар чурттап турарын, ылаңгыя спорт-биле өңнүк-талалыын, олура азы бут кырынга тура кылыр ажылын барымдаалап, бот тускайлаң шилиир. Аарыг кижиниң деңзизинден, кажан, канчап чүстери аарып эгелээни база дыка хамааржыр. Ынчангаш эмчи аарыг кижиниң төөгүзүн кичээнгейлиг өөренип киргеш, рентген чуруктарын, компьютерлиг томографияны, хан-дамыр системазының байдалын шыңгыы шинчилээш, чүгле ынчан кандыг протез салырын үзе шиитпирлээр.

З.Донгак: Пациентилерниң белектериниң аразында протез-даа ышкаш бо чүү деп чүвел?

В.Ондар: Ийе, бо дээрге, кол өзээ – титан, алдын-биле чайырлап каан, дүрбүжүлге материалын металл-полиэтиленден кылган дискектиң езулуг протези-дир. Доктор диссертациязын камгалап алырымга, Гамбургта эмчи эштерим «Dr. Ondar Viacheslav» деп бижип тургаш, берген суй-белээ-дир.

З.Донгак: Ол камгалап алган доктор диссертацияңар практика кырында ажыглаттынып турар бе?

В.Ондар: Ажыглаттынып турбайн канчаар. Ооң ады: «Россия Федерациязында инвалидтерниң чөленир-шимченир системазының аарыгларында комплексилиг шинчилээшкин болгаш эмчи-социал байдалга катап тургузарының эртем езугаар амгы аргалары». Мээң эртем талазы-биле башкым – медицина эртемнериниң доктору, профессор Лидия Гришина. Бо болза, Россияда инвалидтерниң эндопротезирование талазы-биле бир дугаар ажылы-дыр. Ол дээрге он-он чылдар иштинде кылып келген кезиишкиннерим түңнелдериниң хайгааралдары, инвалид бөлүүнден операция соонда хосталганы дээн чижектиг шинчилээшкиннерим практиктиг медицинага эң чугула бооп турар. Бо ажылым дээрге, кезип эмнээш, хайгаарап, шинчилеп келген тос чүс аарыг кижилерим-дир. Мактанмас мен, дыка улуг, харыысалгалыг ажыл. Черле ынчаш, диссертация дээрге хилинчектиг күш-ажыл-дыр ийин. Чүгле материалды чыып алгаш, шинчилээри эвес, харын-даа шагда белен апарган ажылды сайгарары, бүзүредип, шынзыктырары-дыр. Оон аңгыда, бижип турар темага төп эртем журналдарынга он бештен эвээш эвес статьяларың парлаттынган турар ужурлуг. Күжениишкинниг кызып ажылдааным түңнелинде 2011 чылдың сентябрь 28-те, Москвага, эмчи-социал экспертизазының Федералдыг бюрозунга диссертациям чедиишкинниг камгалап алдым.

 З.Донгак: Бөгүнде өг-бүлеңер кежигүннери шупту Москвада бе?

В.Ондар: Оо, бистиң өг-бүлевиске чаныксанчыг, сагыш-сеткил шала саарзыкталган, бот-боттарывыстан ыракка сагынчып чурттап турган үелеривис турган. Чижээ, мен улуг оглум Айдыс-биле Москвага, а кадайым бичии оглум Артыш-биле Кызылга дээш… Ам шупту дээди эртемниг эмчилер кады бис. Оолдарым авазы Татьяна Васильевна 128 дугаар поликлиникада УЗИ эмчизи кижи.

Ам 37 харлыг оглум Айдыс эмчи-социал экспертизаның Федералдыг бюрозунуң клиниказында ортопедия салбырын (эндопротезирование кылыр) удуртуп турар. Ол Германия, Чехия, Венгрия, Латвия, Австрияга билиин каш-даа катап бедиткен. Ооң мергежээн тускай эртеми – таваңгайга коррекция кылыр кезиишкиннер, салаа-сайгыт хирургиязы, улуг чүстерге эндопротез кылыры, дискек чүзүнге артроскопия кылыры. Айдыс – делегейниң травматолог-ортопедтериниң «SICOT» ассоциациязының болгаш Европаның таваңгай болгаш чода-таваңгай хирургиязының «EFAS» ниитилелиниң кежигүнү.

Бичии оглум Артыш 85 дугаар клиниктиг эмнелгеде ортопед-травматолог. Ол – артроскопия талазы-биле специалист, Европаның хөй-ниитилелиниң спортчу травматологиязының, дискектиң база артроскопияның (ESSKA), делегей чергелиг ортопедия хирургиязының болгаш травматологиязының (SICOT) кежигүнү. Тываның алдарлыг спортчуларын Артыш эмнеп турар.

З.Донгак: Чаңгыс өг-бүледе ам шуут дөрт эмчи ышкажыл силер?

В.Ондар: Ийе, дөрт эмчи бис. Бичии керним, Артыш оглумнуң душтуу Янина – РУДН-ниң гистология кафедразында башкы. А улуг керним Татьяна, Айдыстың кадайы Россияның Плеханов аттыг экономика университеттиң доозукчузу, экономист. Оларның кайызы-даа Москва чурттуг. Ийи уйнуктуг мен. Бичии оглум Артыштың баштайгы өг-бүлезинден оглу – Артур 16 харлыг. А Айдыстың оглу Артем Москвага төрүттүнген, ам 9 харлыг. Кайызы-даа Москвада Ника школазында өөренип турарлар. Олар иелээн бисти дөзеп, эмчи болур бис дээрлер.

З.Донгак: Ажыл хүнүңерниң планын таныштырып көрүңерем.

В.Ондар: Кезээде эртенгиниң 6 шакта турар мен. Красногорск хоорайга чурттап, ажылдап тургаш, Москваже эртен кээри 40 минут, а кежээ дедир чорууру 2-2,5 шак болур турган.

Москвада чурттап турар оолдарывыс чанынче чоокшуладыр 2013 чылдың төнчүзүнде Красногорскиде үш өрээл бажыңывысты садыпкаш, найысылалдың чөөн-барыын талазында Теплый Станче көжүп келдивис. Үш өрээлдиг бажың өртээнге немей ипотека база алгаш, ийи өрээлдиг квартираны Москвага садып алгаш, аай-дедир орукка чоруп турган алдын үемни аарыг кижилеримге, өг-бүлемге ажыктыг чарыыр байдал ам-на тургустуна берген. 7 шак 30 минута турда, салбырымда өрээлимге интернет көрүп эгелээр мен. Баштай электроннуг почтамны көргеш, чагааларга харыылааш, оон травматологияның сайтызында чаа-чаа медээлерни сонуургаар мен. Ол чокта хоржок, медицина-биле холбашкан болганда, хүннүң-даңның бир-ле чаа билигни, медээни ажыдып, билип, а билбес чүвеңни өөренир апаар сен.

Ооң соонда палаталарда аарыг кижилеримче, оон операционныйже баар мен.

Нарын, берге таварылгаларны чурукка тырттыргаш, шинчилээр мен. Эмчи-биология агенствозунуң билиглер бедидер институдунда травматология болгаш ортопедия кафедразының профессору кылдыр база ажылдап турар мен. Россияның аңгы-аңгы регионнарындан келген эмчилерни өөредип, чыып алган арга-дуржулгамны оларга дамчыдып, практиктиг кичээлдерни эрттирип турар мен.

Улуг, бичии чүстерге эндопротез, скелетке болгаш таваңгайларга травмаларга коррекция дээш херек апарган өске-даа кезиишкиннерни Россия девискээринде шупту аарыг улуска кылып турар мен.

З.Донгак.: Чүстери элеп-баксыраан чаңгыс чер-чурттугларыңар Тывадан келзе, салбырыңарга эмнеп болур силер бе?

В.Ондар: Ийе. Күзелдиим-биле бараан боор мен. Чижээ, 2012 чылда федералдыг программа-биле Кызылдан бир эр кижи таз-дөңмек чүзүн, Эрзин кожуундан бир херээжен кижи дискек чүстерин кылымал чүстерге солуткан.

З.Донгак: Тускай программага дүүшпес болза, протезтерниң өртээ каш ирги?

В.Ондар: Дискек чүстериниң протезтери – 115 – 120 муң рубль. Улуг баштыг таз-дөңмек протезтерниң өртээ – чүс чеден муң. Интернет таварыштыр фирманың адын билир болза, кандыг-даа кылымал чүстүң өртээн билип ап болур.

Федералдыг программа-биле бир аарыг кижиге 120 муң акша көрдүнген. Эндопротез (кылымал чүс), эмнер, эмчи персоналдың ажылының төлевири ынаар кирип турар.

Чүстер солуур бир операция 35 муң акша өртектиг. А кым-бир кижи оочур манавайн, федералдыг программа-биле доп-дораан кезиишкин кылдырар апарганда экономистерден өртекти улгаттырбазын дилээримге, олар чөпшээрежирлер. 2007 чылдан бээр өртек өспээн. Колдуу төлеп эмнедип турарлар даштыкыдан боор-дур, а Россияда чон федералдыг программа-биле халаска эмнедирлер.

З.Донгак: Эмчи кижиниң эң кол шынары?

В.Ондар: Бир-ле дугаарында –КИЖИЗИГ болуру. Ол өске кижиниңң аарышкызын бодунуу дег билир ужурлуг, пациентиниң четпестерин оюн-баштак-биле, ойзу-кыйзы чугаалап, ону хүндүлээр болгаш эмчи кижи аарыг кижи дээш канчаар-даа аажок харыысалгалыг болза эки. Эмчи кижиниң сагыш-сеткили кеткен халады дег ак, хирге бораваан арыг болзун деп күзээр мен.

З.Донгак: Ажыктыг болгаш солун интервью дээш четтирдим, Вячеслав Сүдер-оолович. Силерге каң дег кадыкшылды, ажыл-ижиңерге чайынналчак чедиишкиннерни, өг-бүлеңерге бот-билчилге, аас-кежикти, Мөңгүн-Тайгамның сүр-күчүзү дег күштүг тура-сорукту, бөдүүн тыва чонуңарга кезээде дузалап чорууруңарны күзедим.

Зоя Донгак,

Мөңгүн-Тайга, Чаа-Хөлге педиатр, ЛОР эмчилеп чораан, РСФСР-ниң кадык камгалалының тергиини, аспирант, Россияның журналистер, чогаалчылар Эвилелдериниң кежигүнү.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *