Ынак ажылывыска чүлдү-чүрээвистен бердинген бис

Тывада эң билдингир, ат-сураглыг, алдарлыг артист өг-бүле – Станислав Ириль биле Луиза Мортай-оол меңээ интервью бээринге чөпшээрежиптерге, театрга чеде бергеш, оларның-биле хары угда чугаалажыр бодааным кайда боор – кайызының-даа ажылының чай-хос чогу кончуг. Ам канчаар, директор, артист кижиниң чымыштыг ажыл-херээниң база актрисаның репетиция аразының үнелиг үезинде театрның кайгамчык онза музейиниң өрээлинге оларның-биле тус-тузунда чугаалаштым.

–  Чаш шааңарда  кым болуксап чораан силер? Артист мергежилди канчап шилип алган силер?

         Станислав Ириль: Бичиимден-не долгандыр ыры-шоор, хөгжүмге ынак хүрээлел турган – кырган-авамдан эгелээш, авамның кады төрээннери, угбаларым, акыларым шупту ырлаар, гитаралаар, ынчангаш уран чүүлге хандыкшыл ала-чайгаар тывылган. 10 класска өөренип тургаш, бистиң школаның шии бөлгүмүнге «Хайыраан ботту» безин ойнап турган бис. Ынчан ол бөлгүмнүң удуртукчузу Римма Биче-ооловна башкы турган.

 1989 чылда ынчан Ленинградтың театр, музыка, кинематография институдунче 36 кижи шыңгыы шылгалдадан шилиттинип эрткеш, 14-вүс Санкт-Петербургтуң театр уран чүүлүнүң күрүне академиязын 1994 чылда доостувус. Амгы үеде театрда тос кижи ажылдап тур бис.

Студент шаавыс кайда-даа дефицит – оода чадаарда саваң, диш-чуур ышкаш үүрмек чүүлдер, хлеб, крупа аймаа, хүн бүрүнүң бөдүүн продуктулары безин чедишпес кончуг берге үеге таваржы берген-даа болза, эң-не уттундурбас, онза солун чылдарны чурттап эрткен бис. Кайгамчык чараш, төөгүлүг улуг хоорай Ленинград Санкт-Петербург апарган. Акшаның үнези чидип турган, ваучер, талон, рынок экономиказынче шилчилге… кончуг-даа эргилделиг үелер. Сактып келгеш, ол берге үеде соңгаар ырак хоорайга өөренип шыдашканывысты кайгаар-дыр мен. Ол хамаанчок чаңгыс курсчуларым Откун Достай, Оолак Ондар-биле 1992 чылда «Өзүмнер» (Ростки) деп бөлүк тургузуп алгаш, тыва хөгжүм херекселдеринге ыры-хөөмейивисти күүседип, шыырак продюссер тып алгаш, альбом бижидип, Европага гастрольдап турганывыс шуут кайгамчык. Брюссель, Гаага, Амстердам… Даштыкылар бисти дыка сонуургаар турганнар. Европаның тоолзуг-чараш хоорайларынга студент боттарывыс ынчаар гастрольдап чораанывыс уттундурбас.

         Луиза Мортай-оол: Чажымдан-на танцылаарынга кончуг ынак турган мен. Улуг улус, кожаларым, төрелдерим чыглып келгеш, мээң бут бажынга танцылаарымны көөр. Чамдыктары: «Ии дадайым, буду-даа сыйлып каарыйна бо уругнуң!» деп белиңнээрлер. Көрүлде дээш олар меңээ, конфет-чигир, кино өртээ 5 копеек, 20-даа копеек чедир бээрлер: үш-дөрт харлыымдан-на акша ажылдап эгелээним ол-дур ийин (каттырар). Садикке янзы-бүрү байырлалдарда каастап-каастап танцыладып үндүрүп-ле турарын, бичии школачы үелеримде ынчангы нептереңгей акробатика – мостик, ласточка, шпагат кылып, пирамида тургузуп, Көк-Чыраа, Алдыы-Чыраа фермазынче болганчок-ла концерт көргүзер турганывысты сактыр мен.

         Алды класска турумда, телевизор садып алган бис. Ынчан бир-ле дугаар балериналарны чарашсынып көрүп, олар ышкаш, бут бажынга танцылаксаар күзелим улам кыптыгып, балеттиң онза тоолзуг сорунзазы бүгү бодумну хөме алы берген. Оон оларның хрусталь дег тапочкаларын пуанты деп адаарын билип алган мен. Балет школазынга өөренир дээн изиг чүткүлүм бүтпээн:  шилилге кылып турда, чок-ла болза бичии, бир болза өзе берген – назы-харым таарышпайн барган. Ынчалдыр-ла салым-чол мени Гнесинканың оруунга эккелген. 1983 чылда Москваның Гнесиннер аттыг күрүнениң музыка училищезинден комиссия шилилге кылып турда, чаа 9 класс дооскан бодум шылгалданы эрте бердим. Ынчан ырлавас кижи ыры-хөгжүмнүг шии артизинче кирип алганымны безин орта медеревээн болган мен. Эгезинде башкыларым мээң үнүмнү тыппайн турарлар, мен мырыңай муңгарап, аңгадап калган, чоруур-даа сагыштыг мен. Оон харын башкыларым, эштерим «бо хире шүүрелдени эртип келген кижи Москвага, бо хире онза черге албан өөренип алыр» деп сургаарга, шынап-ла, кызып эгелээш, шии артизи болганымга хомудавас мен.

– Силер ат-сураглыг, сонуурганчыг, ырлаар-даа, ойнаар-даа чогаадыкчы дуэт өг-бүле болгай силер, тыва чонувус силерниң сценага овур-хевирлериңерни көрүксээр, ырларыңарны дыңнаксаар, мөгейикчилериңер сан-түң чок. Мындыг чедиишкиннериңерниң чажыды чүде ирги?

Станислав Ириль: Хамык ужур – ажылывыска бердингенивисте, аңаа ынаавыста. Чонунга бараан болуру дег хей-аът кайдал? Театр чокка чуртталгамны бодап-даа, сактып-даа шыдавас мен. Ам бо удуртулга ажылында келгеш, эртен, кежээ-даа, байырлал, дыштаныр хүн-даа чок, чүгле театрда мен. Артист кижи канчап директор ажылынче чөпшээрежипкен сен дээрге, ажылдап, ойнап, ырлап чоруп тургаш, энергиям эриин ашпа көвейинден, чүгле сценага ойнаарындан аңгыда, ылап-ла чай чок, чымыштыг улуг ажыл меңээ негеттине бергени. Ынчангаш мээң күзеп, бодап турганым дег, удуртукчу ажылче санал киирерге, чөпшээрешкеш, 2012 чылдың алды айда Тыва национал театрның директору албан-дужаалды хүлээнип алдым. Ам чеди чыл директор, ооң-биле чергелештир чонга бараалгавышаан, ойнап турар артист болуп чор мен. Ынчаар ажылдаарымга амыдыралым долу, тура-соруум бедик, сагыш-хөөнүмге таарымчалыг.

Луиза Мортай-оол: Чуртталгамны, шынап-ла, сценадан өскээр сагыштап шыдавас-тыр мен. Кезээде ойнап, ырлап турарымга эки. Бичии када безин ойнавайн баар болзумза, сагыжым саарзыкталып-ла эгелээр. Эш-өөрүм аразынга турбас болзумза, бистиң оюнувуска залдың, көрүкчүлерниң харыы бериишкинин албайн баар кылдыр боданыпсымза, ындыг сагыштан анаа хөлүнде-ле хөлзеп, дүвүрей бээр мен. Ол ынак ажылым чокка олуруп шыдавазымның херечизи. Ынчангаш чедиишкиннер – кижиниң ажылынга ынаандан, аңаа харыысалгалыг хамаарылгазындан тургустунуп келири чугаажок.

– Артист өг-бүле болурга, ооң берге болгаш нарын талазы база ажыктыг болгаш солун талазы кандыгыл? Өске өг-бүлелерден ылгалдыг бе?

Станислав Ириль: Черле кайда-даа ышкаш, чогаадыкчы кижи бүрүзү бодунуу-биле онзагай, өскелерден ылгалдыг. А чогаадыкчы өг-бүле болуру, шынап-ла, ылгалдыг – бир талазында берге: хүннүң-не ажылынга-даа, бажыңынга-даа, эш-өөр, дөргүл-төрел аразынга, кандыг-даа хемчеглерде бот-бодундан адырылбас, чирилбес деп чүвени бодап көрүңер даан. Ынчалза-даа чогаадыкчы ажылды бажыңга черле сүмележир, чугаалажыр бис. Канчаарга-даа бис бот-бодувуска пат чаңчыгып, кезээде кады чоруур кылдыр өөренип калган бис. Мен ыңай-бээр командировка чоруй баргаш, Луизаны дораан чоктай бээр мен: кежеге өрүттүрер кижи безин тыппас (каттырар). Бажыңга мен удуртулга ажылының айтырыгларын шуут чугаалажып сайгарбазын кызыдар мен. Черле өй-хемчээл, кызыгаар деп чүве турар-ла болгай.

Луиза Мортай-оол: Эки талалары дээр болза, бот-бодунга дузалажыры, арга-сүме солчуру. Бо ырыны канчаар ырлаза экил деп сүмележип сайгарары. Шынап-ла, чогаадыкчы ажылга дыка демниг.

А хире-хиреде бот-бодундан шылай-даа берип болур – берге чүвези ында. Мен чамдыкта Стаска «бодуң чорааш кел, менден дыштанып-даа алгай-ла сен» деп баар мен (каттырар). А ниитизи-биле бот-бодун билчип, хүндүлежип чурттаарга, амы-хуунуң амыдыралы черле чиик, таарымчалыг. Стас-биле баштай чогаадыкчы эвилел болуп ажылдап турган бис: үннеривис тааржыр болган. Композиторлар биске кээп боттарының ырыларын күүседип бээрин саналдап эгелээннер. Чогаадыкчы эвилеливис чоорту өг-бүле эвилелинче шилчээн (каттырар). Оон бээр 20 ажыг чыл билчилгелиг, найыралдыг, багай эвес чурттап чор бис.

– Бо-ла айтырыгга ушкаштыр – кандыг-бир чугула байдал туруп келгенде, кымның үнү күштүгүл? Кымның шиитпирин чугулалап барымдаалаар силер?

Станислав Ириль: Чогум бот-бодувусту дыңнажыр бис. Шуут билишпейн баар деп чүве турбас. Чамдык айтырыгларга Луиза бодунуунга туруптар кижи, дедир чүвези база бар, ынчап барганда мен ооң аайынга кире бээр мен.

Луиза Мортай-оол: Чуртталганың кол шиитпирлиг айтырыгларынга Стас эр кижи болгаш, черле мерген угаанныг дээрзин көрүп чор мен. Бурунгаар көрүштүг. Канчаарга-даа кыс кижи думчуунуң бажындан, ол чоогундан боданып эгелээр болгай.

– Бистиң бурун тыва чонувустуң мерген сөс-домаанда дег: «Херээжен кижи одаг долгандыр бодаар, эр кижи оран долгандыр бодаар» дээни ышкаш бе?

Ийе, шак-ла ындыг. Эр-херээжен улустуң баш мээзиниң тургузуунуң аайы ындыг боор. Эр улустуң херекке албас хире үүрмек айтырыгларынга бис дыка кичээнгейлиг болгай бис.

– Делегейде дең-дески чүве турбас дээр-ле болгай, ол ышкаш тергиин дески, азы идеал болур кижини тывары берге. Ындыг болганда  эр болгаш херээжен кижилерде база бодуңарда кандыг четпестерни таарымча чок деп көөр силер?

Станислав Ириль: Кижи биче сеткилдиг, ылаңгыя аныяк өскен, ажылгыр, амыдырал-чуртталганың үнезин билип, аразында хүндүлежип, дыңнажып чоруурга эки. Улуг туралыг, бодун тогдунар, мен кончуг кижи мен дээр чорук, коллективиниң, хөйнүң ажылын үнелеп көрбези шын эвес. Чүве чылзыр, чалгаа болгаш азырадыкчы хөөннерни база деткивес мен. Черле кижи бүрүзүнүң хүндүлежилге, билчилге, дузалажылга ышкаш мөзү-шынарларлыг болуру күзенчиг.

Херээжен улус эрлерни хүндүлеп, оларның сүлдезин көдүрүп чорууру чугула чүве бо. Япония, Моол, Казахстан, Турция, каяа-даа чорааш, бир кончуг эскергеним – эр улузун улуг хүндүткел-биле көөрү. Бодаарга-даа, эр кижини чүгле кончуур, бактаар байдал турда, ооң бот-үнелели, сүлдези кудулаар. Эр кижиниң эрзиин, угаанныын, бүдүштүүн үнелезе чогуур. Тыва эрлерниң эки талалары дыка хөй. Кандыг-даа эрниң бир-ле эки талазы бар, ооң шыдаар чүвезин деткип, ооң хей-аъдын херээжен кижи көдүрүп чорууру кончуг чугула. Эр кижиниң бодунуң шиитпирлеп кылыптар херектеринче хөлүн эртир холгаарлап болбас. Кыс улустуң «мен-не мен» деп кежээлээр чоруу таарышпас. База ава кижилер арагалаар деп чүве окта шын эвес. Мен иштики херектер яамызының комиссиязынга-даа турдум, чаржынчыг болгулаар чорду, авазы эзирик, ажы-төлү аштап, доңуп олурар. Амыдыралывыста мындыг берге байдалдар бар, ооң чылдагааннары-ла хөй, социал айтырыглар, кижизидилге чогу, ажыл тыппазы дээш оон-даа өске. Дөмей-ле, ада-ие болганда, ажы-төл дээш харыысалга албан турар ужурлуг.

 Бодумда четпестер эңдерик (каттырар), хедер, дедир аажы-чаңым, бодумну эки формага тудар үе чогумга сылдаглаарым, эмин эртир ажык, чадагайым, маңаа-даа болза өй-хемчээл тургай-ла, четпестеримни билип, эдип алырын кызыдып чоруур-дур мен.

Луиза Мортай-оол: Кижизиг, топтуг, шынчы, дидим, хүндүлээчел шынарларны онзазынар, эр улус юморлуг, кыс улус эриг баарлыг, энерел сеткилдиг, арыг-силиг, өөнүң ээзинге, уругларынга бердинген болурун экизинер мен. Улус куду көөр, кочулаар, хоп дажыглаар чорукка хөңнүм чок, эр кижиниң чалгаазы, мегечизи, сөглээн сөзүнге ээ болбазы, чайгылчаа чараш эвес. Ада-ие, ылаңгыя ие кижи арагаже сундугар деп чүвеге шуут удур мен, уруг-дарыының келир үезин бодап, ынчаар сула салдынмас болза эки.

– Бот-сайзыралга хамаарылгаңарны билип алыксадым, Станислав Николаевич.

Бо информастыг технологиялар кончуг хөгжүп сайзыраан, депшилгелиг, дүрген үе-дир. Кижи бодун сайзырадып, эки билиглер чедип алырынга таарымчалыг байдалдар бар. Мындыг удуртукчу ажылга хоойлу-дүрүм билириниң кончуг чугулазын барымдаалааш, 2017 чылда бистиң ТКУ-нуң юрфагын доозуп алдым. Новосибирскиде күрүне ажылдакчыларының академиязынга билиим бедидип, өөренип турдум. Бо шапкын үе-биле деңге чорууру кончуг чугула. Номчуттунар үе эвээш-даа болза, тыва классик чогаалчыларывысты номчуп, олардан амыдыралды өөренип чор мен.

– Кандыг арга-биле бодуңарны хей-аът, тура-сорук киирип чоруур силер?

Төрээн Тывавыс, чонувус, амыдыралывыс бисти тынгарып, хей-аът киирип чорууру онза. Кайгамчык чер-чуртувус, өгбе чонувустуң чаңчылдары, бүдүш-шынарлыг үнелелдери сагыш-сеткиливисти байыдып чоруур. Кайыын-даа келген аалчылар Тываны дыка сонуургаар, магадаар: арыг агаарлыг, кылаң-кара аржаан сугларлыг, ногаан тайга-эзимнерниг, хостуг-шөлээн… Мен чүгле үш черге – Качык, Хам-Сыра, Ырбан четпээн мен. Чоннуң амыдыралын өөренип, оон хей-аътты, тура-сорукту ап чоруурум овур-хевирлерни шынзыг тургузарынга улуг ужур-дузалыг, эки салдарлыг.

– Луиза Сентябровна, актриса кижиниң даштыкы аян-хевири ооң ажылдаар инструментизи-биле дөмей болгай. Чараштаныр салоннар барып турар силер бе?

Ажыы-биле чугаалаарга, салон барбайн турар мен. Аңаа үндүрер үе-шак-даа, арга-даа чок. Бис колдуунда боттарывыс кандыг аргалар-биле арын-шырайны ажаарын, макияжты канчаар кылырын билир бис. Черле даштыкы хевиринче сагыш салыры бистиң хүлээлгевис болгай. Артист кижи бодун алдынар ужурлуг, чуду-кара, чудаңгы чоруурга чон караанга көскү, эпчок.

– Силерниң уйнууңар театрның сценазында ойнай берген деп дыңнадым. Кандыг рольдар ойнап каапты? Ол артист болзун деп күзээр силер бе?

Станислав Ириль: Лопсан-Цепел Бирилей деп кижи-дир, бо чылын август айда чеди харлаар. Беш дугаар школага өөренир. Чажындан тура мында, бистиң чанывыста, шору ойнагылаан. Дөрт харлыында «Вы чье, старичье? » деп шииде Славикти, «Кым сен, Субедей?» – Урянктай, бо рольду Элистага чедир ойнаан. Артист болур дугайында айтырыг элек, ам-даа чаш.

Луиза Мортай-оол: Өзүп келгеш, оруун боду шилип алыр. Кандыг-даа тускай белеткел кылбайн, артист болзун деп сорулга салбайн турар бис. Бистиң чанывыска тургаш, режиссерлар ойнадырга, боду-ла ойнай берген. Боттарывыс безин кайгап калган-дыр бис. Канчаар айтып берген болдур, ынчаар ойнап каар. Бо кежээ болур Шекспирниң «Кориолан» деп шиизинге база сценаже үнер кижи.

Ам бичии блиц-айтырыглар:

Чылдың кайы үезинге ынак силер?

С.И. Чайга ынак мен.

Л.М. Часка ынак. Хамык чүве оттуп, частып эгелээр онза үе.

Ынак чемиңер?

С.И. Сүттүг сарыг шай, далган, тараа чип өскен. Манчы-хуужуур, тыва чемнерге.

Л.М. Картошка. Ооң кандыг-даа хевиринге.

Ынак өңүңер?

С.И. Ногаан. Черле өңнер шупту чараш. Оожум өңнер эки. Эмин эртир чырык  өңнерге болгаш кара өңге шоолуг эвес мен.

Л.М. Кызыл.

Бодуңарны каш харлыг кылдыр боданыр силер?

С.И. Сагыш-сеткил аныяк, ынчангаш аныяк кылдыр боданыр мен.

Л.М. Угаан кирериниң кончуг өйү – 40-50 хар аразы.

                            ***             ***              ***

Артистер-биле 2019 чылдың апрель төнчүзүнде чугаалажып турган бис. Планнап турганындан бичии өскерли берген болгаш, бо интервью октябрь айже, Театр чылынга тураскааткан номерже чыла берген. Ам бичии артизивис Лопсан-Цепел Бирилей Кызылдың 5 дугаар школазының 1 “а” клазында сонуургал-биле өөрени берген. Станислав Николаевич чайладыр ажылдаан, ынчангаш ыңай-бээр баар арга чок болганнар. Ынчалза-даа Тываның агаар-бойдузу, долгандыр оран хүрээлели, ылаңгыя чайгы үеде аянныг-чараш, онза шынарлыг, арыг агаары, аржаан суглары эм сүүзүннүг, хостуг делгемнери чүрекке эргим – кандыг-даа даштыкы чурт, далай херек чок. Хостуг-шөлээн Тывазынга дыштанып алган Луиза Сентябровна чаа сезонда “Кориолан”, “Шурави”, “Ак-кызыл парустар” деп шиилерге ойнаар.

Надежда ЭРГЕП.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *