Бойдуска ынакшыл болгаш ханы хүндүткел

Таптыг-ла бир чыл бурунгаар Россия Федерациязының камгалал сайыды Сергей Кужугетович Шойгунуң хууда кылган ажылдарының персоналдыг делгелгезин июнь айда Тываның Национал музейинге ажыткан.

         Ону ынчан кѳрүп четтикпээн улуска ол ажылдарның дугайын тайылбырлап, сонуургадып көрейн. Делгелгени «Күчүлүг болгаш Легендарлыг» деп адаан уран төлевилелге дүүштүр база Ажылчын-Тараачын Кызыл Шеригниң тургустунганындан бээр 100 чыл оюнга тураскааткан. 

         Сергей Күжүгетовичиниң ыяш дазылындан кылган ажылдары болгаш уран чурулгалары, графиказы, тѳрээн чериниң делгемнерин кѳргүскен фоточуруктары онза сонуурганчыг болган. Авторнуң шупту ажылдарын чаңгыс тематиктиг угланыышкын: бойдуска ынакшыл, аңаа ханы хүндүткелдиг хамаарылга каттыштырып турар. Тываның күчү-күштүг бойдузунуң чурумалы, тѳнчү чок каас-чараш делгемнери авторга сагыш-сеткил болгаш чогаадыкчы хей-аът кѳдүрлүүшкүнүн бараалгатканы илдең. Бойдустуң каракка кѳзүлбес чажыттарын, онзагайын кѳргүзүптер арга-мергежили кичээнгейни хаара тудуп, сонуургалды оттуруп кээр. Ооң-биле чергелештир, бурунгу кѳшкүн тываларның бойдус-хүрээлелге онза хамаарылгалыг, хүндүткелдиг чаңчылын уламчылап, улусчу чаңчылдарның ук-дѳзүн хажытпааны-биле онза ылгалдыг. Авторнуң чогаадыкчы ажылдарында поэтиктиг болгаш лириктиг хѳѳн, ханы философчу утка-шынар сиңниккен.

         Ыяштан оюп-кезип кылган ажылдар авторнуң тѳнчү чок фантазиязының үре-түңнели болур. Сергей Кужугетовичиниң скульптурлуг овур-хевирлери, шугуулдалары (шкатулкалары), савалары чүнүң-биле-даа дѳмейлешпес, чымчак, ээлгир шыйыглар-биле хевирлеттинип, шимчээшкинни, амыдыралды кѳргүскен композициялар болуп турар. Авторнуң кѳрүжүнүң, ажыглаан аргаларының «ээлгир», «чымчаа» чѳѳн чүктүң уран чечен мастерлериниң хѳѳннеринге чоокшулашкак. Ыяштан кылган ажылдарны алыр болза, оларның бойдустан чаяаттынган овурун ѳскертпейн, материалдың даштыкы хевирин олчаан арттырган. Ажылдарны колдуунда пѳштен кылган болгаш олар тыва уктуг дээрзин Сергей Кужугетович демдеглээн. Тайга-сында өзүп турар ыяштың бодун үревейн, дегбейн, чүгле ушкан ыяштың дазылын ажыглаанын автор делгелге ажыдыышкынында кѳрүкчүлерге тайылбырлаан.

Ажылдарда киирген декоративтиг чаартылгалар, киирилделер ыяштың овур-хевиринге аяннашкак. Демир база мыйыс-биле сиилбип кылган дириг амытаннар, үнүш хевирлери шугуулдаларга, саваларга онзагай хевирни киирип, бир чамдыктары ажыктыг, чугула шынарлыг апарганы-биле ылгалдыг. Демирден шууткан хензиг кушкаштар дүрзүлери, черепаха, ээремчигейлер улуг хемчээлдиг ыяш ажылдың овурунга аяннажып, ооң чайгаар бүдүжүн улам хевир киирип, «диригжиткен». Сергей Күжүгетович чѳѳн чүктүң уран мастерлериниң чаңчылдарының талалакчызы дээрзин ажылдарның тода, нарын болгаш чымчак шыйыглары кѳргүзүп турар. Геометрия дүрүмнеринде дег, дорт азы азыглыг хевирлерге, чаңгыс аай хепке чагыртпааны-биле ылгалдыг.

         Онзагай хевирлиг, аксын ажыдып-хаап турар шугуулданың (шкатулканың) шупту талаларын чазап, хоюглааш, лак-биле чагган. Саваның ээтпектелип үнгүлеп келгилээн, ыяш дазылдары дег, буттарын демирден шуткуп кылган. Ынчалза-даа саваның туружу бойдустан чайгаар бүткен ышкаш кѳстүр. Ооң хаар аксын дириг амытаннар дүрзүлери-биле болгаш бойдус үнүштериниң хевирлери-биле каастаан. Шимченгир селескелер, чайгаар ѳзүп келгилээн дег мѳѳгүлер ёзулуг-ла ыяшта дег, дазылче сиңнигип киргилей бергилээн.

Скульпторнуң ыяштың бүдүжүн, бойдустан чаяаттынган тургузуун ѳскертпейн шеверлээн ажылы улуг, аар кылдыр кѳстүр-даа болза, чогум байдалы, уран-шимээ, шевергини-биле ылгалдыг. Шугуулданың декоративтиг шимелде-каасталгалары: селескелер, балыктар дүрзүлери, оюп-кескен угулзалар. Ыяштың чайгаар бүдүжү-биле ооң шимелдезиниң аяннажылгазын автор чогаадыкчы кѳрүжү, тывынгыры, уран-шевер мергежили-биле чедип алган. Ийи селеске овурлары – бойдустуң соскаал чок чаяалгазының, ыяштың дириг энергетиказының херечизи. Чѳѳн чүк аяны-биле оюп угулзалаан шимелде ажылга онза шынарны киирип, ишти-даштында быжыглаан балыктар дүрзүлери кѳрүкчүнүң кичээнгейин, сонуургалын чайгаар-ла хаара туда бээр. Шугуулданың адакы кезээниң шимелдезин пѳш чочагайындан кылган болгаш ында пага дүрзүзү база бодунуң туружун тыпкан.

Ажылды далаш чокка, долгандыр топтап кѳѳр болза, ооң кижи манаваан талаларындан солун чүүлдер кѳстүп кээр. Шугуулданың буттарлыг кезээнде, пѳш будуунуң аразында, хоруй берген бичии пагажыгаш чаштына берген чыдар. Автор амытанның дүрзүзүн чаптаан, кээргээн сеткил-биле, нарын аргаларны ажыглап тургаш, шуткуп кылган. Онзагай хевирниң шугуулдазының адаккы кезээн ээтпектелип, долгажы берген ыяш дазылдары хевирлиг кылдыр хүлерден шуткаан. Ооң иштики талазында дѳрбелчин хевирлиг хааржакчыгаштың азыгларын хүлерден оюп кылган бүрүлер-биле шимээн. Адаккы кезээн азы буттарын сыын мыйызындан кылган. Ажылдың иштики талазының оңгар кезээнде ээремчигей чаштына берген чыдар, а ооң даштында шимченгир-кашпагай селеске дүвүреп маңнаан дег кѳстүр. Уран чурулгалар, графиктиг ажылдар, фоточуруктар – Сергей Шойгунуң чогаадыкчы чаяалгазының бир онзагай талазы дээрзин кѳргүзүп турар. Ук ажылдар авторнуң тѳрээн черинге ынакшылының, ооң-биле быжыг харылзаазының херечизи болур.

Арга-арыгның бүгү-ле каас-шимээ, чылдың аңгы-аңгы эргилделериниң тоолчургу чажыттары, хар «негей» шуглангаш, удаан дег бойдус, черже сиңнигип киргилей бергилээн орус суурлар бажыңчыгаштары, кайы ырактан чайырланып кѳстүп турар алдын баштыг хүрээлер – авторнуң сюжеттериниң кол маадырлары. Уран-чечен чурумалдың дылы-биле илереттинип, чогааттынган ажылдар кѳрүкчүнү оожургалдың болгаш таалалдың илби-шидилиг оранынче чайгаар-ла аппаар.

Сергей Кужугетовичиниң уран чечен кѳрүжүн, ажылдарының чогаадыкчы угланыышкынын орус реалистиг школаның үндезилекчилери И.И. Шишкинниң, И.И. Левитанның, А.К. Саврасовтуң, В.А.Серовтуң талалакчызы болгаш салгакчызы кылдыр кѳрүп болур. Авторнуң аңгы-аңгы техниканы, материалды ажыглап мергежээни кайгамчык: уран чурулгазынга үстүг будукту, графиктиг ажылдарынга карандашты, тушь, акварельди, ѳңнүг чугайларны, сангинаны дески ажыглаан.

Уран чурулгагалары болгаш графиктиг ажылдары чүгле чаңгыс ат-биле адаттынган – «Этюдтар». Херек кырында эскертинмес, кижиниң кичээнгейинге кирбес чүүлдерниң ылгавырын, онзагайын кѳрүкчүге ажыдып, айтып бээр чаяалгалыг, талантылыг график чурукчунуң Этюдтары – долу тѳнген уткалыг, кѳрүшке чиик, хүлээп алдынгыр пленэр сюжеттери болур. Сергей Кужугетович Шойгунуң ажылдары аңгы-аңгы чоннарның культуразын каттыштырып турар улуг талант, чаяалга деп үнелелге дүгжүр.

Любовь Шойдук,

 Национал музейниң эртем ажылдакчызы.

                                      ***                       ***                       ***

         Эрткен чылын “Шын” солунга ажылдап тургаш, бо материалды парлалгага белеткеп каарымга, та чүге ийик, мынчага үндүрбейн барганы харааданчыг болду. Сергей Шойгунуң ол онза делгелгезин мен бодум көрүп четтикпээн мен. Мээң эжим, бо материалдың автору Любовь Шулууевна делгелгени соңгаар хоорайларга көргүскеш, Москваже аппарган деп дыңнатты. Сергей Кужугетович чамдык ажылдарын белекке берипкен дээр болду. Чаңгыс чер-чурттуг алдарлыг Маадырывыстың талантылыг ажылдары Тывага доктаамал делгелге кылдыр турган болза эки-ле ийик. Ону ам-даа чаа солун ажылдар-биле немеп долдургаш, катап эккээрин күзеп артып каалыңар.

Надежда Эргеп.