Эгин-кожа бежен чылдың илби-шидизи

Аныяанда-ла өг-бүле туткаш, амы-хуунуң амыдырал-чуртталгазынга бежен чылдың нүүрүн көөрү кайгамчыктыг салым-чол болбайн аан. Алдын кудалар удаа-дараа таварышпас-даа болза, тыва чоннуң аразында ийи боду бежен чыл иштинде эптиг-найыралдыг, эгин-кожа чурттап келген үлегерлиг өг-бүлелерни чок деп болбас. 2018 чылдың август 10-да болуп эрткен бир ындыг куданың дугайында номчукчуларга таныштырып көрейн.

Ол алдын куданың ээлери эки-бакты деңге үлежип, улуг уязын быжыг тудуп, уруг-дарыын төлептиг өстүрүп, кижизидип кааннар. Амыдыралдың улуг шуурганы оңгаар-дескээр силгиирге-даа, ийи тудуш дөс дег, ийи бодундан салдынмааннар. Кымнарыл ол? Хүндүлүг хоочуннарны Тывада хөй кижилер таныыр боор. Өг-бүлениң улуг ээзи Василий Дүдүкпенович Монгуш – партия, совет ажылының хоочуну, томаанныг, бөдүүн, чон-биле езулуг ажылдап билир кижи. Ооң өөнүң ишти Валентина Бегзиевна Монгуш – 47 чыл стажтыг хоочун башкы, чоннуң чаагай чаңчылдарының сураг­лыг неп­тередикчизи.
Бо буянныг өг-бүле боттарының үш уруундан аңгыда, 6 өскүс ажы-төлдү бут кырынга тургузуп, амы­дыралдың делгем оруунче үдеп каан­нар. Олар Валентина Бегзиевнаның кады төрээн дуңмазының өскүс арткан уруглары-дыр. Эрткен вектиң 70, 80 чылдарында күрүне өскүстерже шоолуг кичээнгей салбайн турган. Оон аңгыда, тывалар өскүс арткан үреннерни черле боттары өстүрүп каар чаагай чаңчылдыг чораанын билир-ле болгай бис.
“Өлеңинден өзер, өскүзүнден өлбес” деп тыва чоннуң үлегер домаа бар. Ам оларның дуңмалары шуптузу өглүг-баштыг, өремелиг шайлыг, төлептиг ажылдап-чурттап, боттарының ажы-төлүн өстүрүп, кижизидип чоруурлар. Алдын кудазын демдеглээн хоочуннар бөгүнде 24 уйнуктарның, 3 ачыларның: өгбе кырган-ачазы, өгбе кырган-авазы…
Мен эрткен күзүн Дүдүкпенович биле Бегзиевнаның алдын кудазынче чалаткан болзумза-даа, чөптүг чылдагаан ужун барып шыдаваан кижи мен. Ынчалдыр-ла изиг дээрезинде оон карак-биле көрген репортаж кылыр дээн күзелим бүтпээн. Ынчалза-даа оларның алдын кудазының дугайында албан бижиир деп бодап алган мен. Амыдыралдың чамдыкта чай-хос бербейн баар чайгаар агымы-биле үе караңайндыр эрте берген. Ам-на чайланы бергеш, Валентина Бегзиевнаның боду-биле чугаалажып тургаш, бо чүүлдү бижип олурарым бо. А ол онзагай болуушкуннуң дугайында албан-биле бижиксээн чылдагааным билдингир: улусчу ужурларның шинчээчизи, чаагай чаңчылдарның суртаалчызы Валентина Бегзиевна-даа бо­дунуң алдын кудазын ужур-чаңчылдарны тулдур-ла сагып эрттирер, улус чон-даа, ылаңгыя аныяктар өлчейлиг өгбелерниң үлегер-чижээн ажыглап өөренир, чаагай шынарлыг билиглерни шиңгээдип алыр, ону сонуургаары чугаажок болбайн аан.
Алдын куданың сценарийин Валентина Бегзиевна боду тургус­кан. Ооң эгезинден тура төнчүзүнге чедир тыва чоннуң чиңгине чаңчылдары, чараш езулалдары кызыл шыйыг-биле шыйдынып, ылаптыы, тодазы-биле илереттинип эрткен.
Оларның алдын кудазын демдеглеп эрттирген кафениң ханаларын тыва угулзалар-биле каастаан, байырлалдың кол ээлериниң олурар черин тускайлааш, алдынналчак шывыгны чаткан. Ынаар кирип кээрге-ле, сеткил-хөөн сергеп келир, аянныы, чаражы, байырланчыы кедергей. Ол чараш өргээниң ээзи Руслана Доржуевна.
Кежээ дургу дириг хөгжүм сагыш-сет­кил­диң эң-не дүвүнге чедип барып, улуг улуска таарышкан эрткен үениң оожум, чараш лириктиг аялгаларын хөрек-чүрек дойлуп кээр кылдыр ойнап күүседип турган. Юбилейлиг амыдырал-чуртталгазын ханада экранга слайдылар-биле кино-чурукта дег чырыдып көргүскен.
База бир сонуурганчыг онзагай чүүл – алдын куданың ээлериниң бичии делгелгези. Ында ийи аныяк кижиниң 54 чыл бурунгаар таныжып турган үезинде канчаар чагаалажып турганының херечилери болган чагаалар делгеттинген. Мынча чылдар иштинде бичии-ле оңа берген “Авиа” деп бижиктиг чагаа хаптарында чагаалар шериг кезээнден Кызылдың пединститудунче, а оон аныяк кыстың шеригде ынаанче ужуккан харыы чагаалары…
Делгелгеде бойдустуң үттеп кааны “Үттүг-хая” деп онза ховар даш улусту кай­гаткан, магадаткан. Ужурун билир улус ол даштың оңгарларынга дээп ап, ооң улуг үдүнден акша-көпээн өттүргеш, аңгы шыгжап ап тургулаан. “Бо имниг дашты чүгле бис ажыглаар эвес, улус база билип алзын, ажыглазын” – деп, Валентина Бегзиевна келген чонга тайылбырлаан. Бойдустуң муң-муң чылдар дургузунда үттеп кааны, тускай имниг даштар кижи болганынга таварышпас. Улуг, биче-даа хемчээлдиг ындыг имниг дашты тып алыры улуг олча, аас-кежик. Ол онзагай даштар өг-бүлениң ховар хумагалыг эдилели болуп, салгалдан салгалче дамчып чоруур.
Алдын куданың эгелээни кончуг сонуурганчыг, уткалыг болган. Хөгжүм онза медээни бериптерге, хоочуннар каастап каан орук-биле чоруп органнар. А оларның соондан, өгбелериниң изин базып, ийи-ийи эжештер – чаа кудазы болган оол, кыс аныяктар кылаштажыпканнар. Оон шупту беш эжеш (паралар) вальс ойнап бөөлденгеннер.
Ооң сөөлүнде алдын куданың ээлери Василий Дүдүкпенович биле Валентина Бегзиевна аныяктарга кады чурттаанының 50 чылының эстафетазын дамчытканнар: чүрек иштинде 2018-2068 деп каан алдын саннарлыг илчирбелерни оларның моюннарынга кедиргеннер. Көрүңер даан: 2018 чылда өгленген аныяктар 2068 чылда алдын кудазын эрттирерлер ышкажыл! А Василий, Валентина Монгуштарның кудазы таптыг-ла 50 чыл бурунгаар, 1968 чылдың август 10-да болган.
Алдын куданың ээлери өг-бүле туткан аныяктарга кежик хаптарын тудусканнар. Ында бай-шыырак, тодуг-догаа чурттап чорзун дээш тарааны, акша-көпеек үзүлбезин дээш, демги үттүг-хая даштан өттүрүп каан 50 акшаларны суккан. 50 деп сан мында илби-шидилиг: 50 чыл болгаш аныяктарның алдын кудазы болур. Ынчангаш тыва ужурну сагып, аныяктарга буянын, назынын дамчыдары-биле Василий Дүдүкпенович ооргазын дөгеп бээрге, оолдар аңаа өгенгеш, өгбениң кежиин алыр ёзулал кылып, мурнундан куспактанып алганнар. А кыстар Валентина Бегзиевнага өгенип, куспактанганнар. Бо база бир солун уткалыг ужур чүве-дир. Сактып кээлиңер: садыг-базаарда сайгарлыкчылар бир дугаар кирип келген акшазын шупту барааннарынга дегзип сомнаар ышкажыгай. А тыва кижиниң өгбезинге өгенип алыр деп езузунда ужур-ла бар болдур ийин. Ол чаа өгленген аныяктар Валентина Бегзиевнаның чоок улузунуң ажы-төлү.
Алдын куданы ажыдары биле Мира Кара-ооловна (Ооржакка) Монгушка сөстү берген. Хүндүлүг хоочуннар хөй чылдарда чон мурнунга хүндүткелдиг ажылдап каан дээрзи ооң чугаазындан дораан-на билдине бээр.
Дээди Хуралдың төлээзи Василий Дүдүкпеновичиге Хүндүлел бижикти тутсуп, суй белээн сунган. Барыын-Хемчик кожууннуң чагырга даргазы турган Альберт Октек-оолович Сарыглар байыр чедиргеш, болар ийилээ Барыын-Хемчик кожууннуң “Хүндүлүг хамаатылары” аттың эдилекчилери, кожууннуң сайзыралынга киирген үлүг-хуузу аажок улуг дээрзин демдеглеп, суй белээн тудускан.
Өөредилге адырындан Национал школалар хөгжүдер институттуң директору Т.А. Эренчинова байыр чедирген. Yндезин тыва культура төвүнүң директору Игорь Көшкендей, өөнүң ишти Айдысмаа Көшкендей суй белээн сунмушаан, кайгамчык чараш ыр-шоорун чалаткан чонга бараалгадып бергеннер. Валентина Бегзиевна Yндезин тыва культура төвүнде “Ак баштыгларның алдын үүжези” хөй-ниити эвилелдиң даргазы дээрзин сагындырайн. Аңаа үндезилеп, ам мөңгүн волонтерлар база болуп турарлар. Тыва культура төвүнден оларның куратору Шурумаа Бадыраа байыр чедирип киришкен.
Кызыл-Мажалыкты төлээлээн делегация Валентина Кенденовна Монгушка баштаткан келгеш, солун сактыышкыннарны кылган.
Чаңгыс классчылары, өөреник­чилери, хөй санныг төрелдери… Хоочуннарның өөрүшкү­зүн үлежип келген чон аразында кандыг онза кижилерни чок дээрил. Азырап каан өскүс дуңмазы Байлак Иргит угба-чес­тезинге 101 кызыл роза чечектерни мөгейип тудускан. Хөөкүй карааның чажын тудуп шыдаваан.
Валентина Бегзиевнаның тургузуп алган сценарийин езугаар алдын куданың мөөрейлиг оюн-тоглаазы шупту тыва чаңчылдарга тураскаатканы-биле бир янзы солун болган.
Чижээ, бир өгге кире бээриңерге, эрии чирик аякка шай кудуп берген дижик. Шайны канчаар ижер силер? Чүге ынчаар ижерил? Оон ыңай: бажыңга келген аалчыга аяк шай сунарыңга, айтыр салаазын аяк иштинче суп алган-дыр. Ол кижиге кандыг өөредигни бээр ужурлуг сен? Хөнекте шайны куткаш, эжикче көрүндүр салбас. Чүге? Ие-даа, ада-даа кижи хымыш чылгавас. Чүге? Отче суг кутпас, от кызаңнатпас. Чүге?
Че, оон-даа ыңай тывызык айтырыг­лар: эътти эзериниң мурнунда илбекти изиг мүнге суккаш, чыткан деспиже ыдамнап каар. Чүге? Чаа кылаштап чоруур чаш уруг бир өгнүң эргининден дашкаар баартактандыр кээп ушкан-дыр. Кан­чаар сен? Бир өгге аалчы бооп баарыңга сени хүндүлээш, төш салган-дыр. Көрүп орарыңга, “кызыл дустаан” кижиге салыры дег, салып каан болган-дыр. Ынчан канчаар сен? Кожа өгден чоокта чаа божаан херээжен кижи сээң өөңче кылаштап орган-дыр. Ол кижини канчаар уткуур ужурлугул? Орун кырынга азы бедик черге олуруп алгаш, будун “челдирбес” дээр. Чүге? Шээр малдың эң амданныг, чиштиг сөөгү хендирбени канчаар алгаарыл? Отче хыл, баш дүгү урбас. Чүге? От ээзи чүү дээрил?
Шак мындыг солун, өөредиглиг, ажыктыг айтырыгларның тиилекчилери шаңнаткан, мактаткан болбааже. Ылаңгыя алдын кудага келген аныяк кижилер ол онза тывызыксыг чараш чаңчылдардан дыка-ла хөй ажыктыг чүүлдерни билип алганнар. Силер база бо айтырыгларга харыылаарын шенеп көрүңер даан, эргим номчукчулар, билир-дир силер бе?
Бежен чыл кады чурттаан Василий Дүдүкпенович биле Валентина Бегзиевна Монгуштарның алдын кудазы езулуг-ла ужур-уткалыг, солун, чараш, аянныг, ажыктыг болган. Ол хүннүң бүгү болуушкуннарын дес-дараалай бижиир болза, дыка көвей. Шупту езу-чаңчылдар-биле холбашкан. Алдын кудазының соонда олар куда аян-чоруун эргим төрээн энерелдиг чер-чуртун эргииринге тураскааткан. Валентина Бегзиевнаның авазының чурту Биче-Аянгатының Шарланныг-Хем бажынче, ачазының чурту Бай-Тайганың Кара-Хөлче чорааннар. Ап чорааны ыдыктыг Байкалдың (Бай-Хөлдүң) дажын Кара-Хөлче чаларадып октаан. Оон Кара-Хөлдүң сай-дажын ээзинден чөпшээрел-биле дилеп алганнар.
Каяа-даа ужур-чаңчылдарны сагып чоруур, биче сеткилдиг, буянныг, кижизиг, мээң онза хүндүткээрим, өлчей-кежиктиг чаңгыс чер-чурттугларым Василий Дүдүкпенович, Валентина Бегзиевна Монгуштарга амыр-кадыктың йөрээлин салбышаан, бриллиант кудазынга чедир, харын-даа короналыг кудага чедир кады чурттаарын күзээр-дир мен.

Надежда ЭРГЕП.